Адкыларатә ԥышәарақәа — Аҭоурыхи жәларбжьаратәи аизыҟәазаашьақәеи рфакультет

АҬОУРЫХИ ЖӘЛАРБЖЬАРАТӘИ АИЗЫҞАЗААШЬАҚӘЕИ РФАКУЛЬТЕТ ИҬАЛО АБИТУРИЕНТЦӘА РЗЫ АҬАЛАРАТӘ ԤЫШӘАРАҚӘА РЫПРОГРАММА.

Аԥсны аҭоурых иазку апрограмма

I. Ажәытә аамҭа

Ашьҭраҟалаанӡатәи аилазаара. Уажәтәи Аԥсны иахьаҵанакуа аԥсабара-климаттә ҭагылазаашьақәа уи уаҩԥсыс ианаандырхо аепоха аан. Аԥхьаӡатәи аԥсаса. Ҵаҟатәи апалеолит аепоха. Ашельтәи амустиертәи культурақәа рбаҟақәа. Анхамҩеи амыругақәеи.

Ашьҭратә еилазаара. Ажәла аира. Аԥсны хыхьтәи апалеолити, амезолити, анеолити рбаҟақәа. Ауаа рынхамҩатә усураҿы аиҭакрақәа. Ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа. Ашәарыцареи аизгареи, адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи. Ипримитивтәу аҟазара аира. Ҳаамҭазтәи ауаҩы – акроманионец итип ашьақәыргылара. Анеолит-иҭзыжьуа анхамҩа аизҳазыӷьара иаамҭоуп.

Ашьҭратә уаԥшь аилаҳара. Аматриархат аҟынтәи апатриархаҭ ахь аиасра. Аенеолиттә епоха, аџьаз акультура. Аԥштәы змоу аметаллургиа аҿиара аетапқәа ԥшьба. Адольменқәеи акромлехқәеи. Аџьазтә шәышықәса аепоха иаҵанакуа аматериалтәи адоуҳатәи культура.

Аԥсуа жәлар рхылҵшьҭра. Аԥсуа-адыга гәыԥ иаҵанакуа ажәларқәеи абызшәақәеи. Мраҭашәара-кавказтәи абызшәатә гәыԥ амахәқәа. Аԥсуа-адыга бызшәа аилаҳара. Аԥсуа-адыгааи малаазиатәи аҳаттцәеи етногенетикала реигәыцхәра иазку атеориа. Аетнонимқәа" кашка"," абешла " ажәытә ҩыратә хыҵхырҭақәа рҿы. Атопонимика адыррақәа. Аԥсуаа рҭоурыхтә ԥсадгьыл аҿы – Аԥсны автохтонра.

Аихатә шәышықәса алагамҭа Аԥсны. Аџьазтә индустриа аизҳазыӷьара. Колхидатәи археологиатә культура. Аихатәы металлургиа аира аҭагылазаашьа хадақәа хԥа. Анапҟазара ԥхьаҟатәи аҿиареи алкаареи. Аскифцәеи ажәытә аԥсуааи. Аԥсны аскиф маҭәақәа.

Абырзен колонизациеи Антикатәи Аԥсни. Аԥсны аетникатә еилазаара заатәи антикатә епоха аан: акораксцәа, аколхцәа, аҵәҩанқәа. Агениохцәа аԥсуаа ржәытә абшьҭрақәа роуп. Абырзентә колонизациа алагамҭа. Агреко-ҭыԥантәи аиланхарҭақәа. Диоскуриада, Ешыратәи ақалақь хәыҷы. Агиенос. Аԥснытәи абырзен колониақәа рыхәаахәҭра-економикатәи ркультуратәи еимадарақәа.

Ихьшәоу антикатә (римтәи-византиатәи) аамҭа Аԥсны. Ихьшәоу антикатә Аԥсны ахәаахәҭра-економикатәи акультуратәи центр хадақәа. Себастополис. Питиунт. Аԥсны аетнополитикатә еиҿкаарақәа ихьшәоу антикатәи аепоха аан. Аԥсилаа. Аԥсилиа абаа хада – Тцибила (Цибилиум). Абасгаа. Абасгаа рматериалтә культура. Абасгааи Византиеи. Санигаа аԥсуаа ирабдуцәоуп. Мисимиане.

Антикатәи Аԥсны акультура. Аԥсуаа рабдуцәа рыбзазареи ртрадициақәеи рҷыдаратә ҟазшьа. Амырҭаҭратә динхаҵарақәеи иҭышәынтәалоу ақьабзқәеи. Ажәытә бырзенцәеи, аурымқәеи, византиаа ркультуратә нырра аҵакы. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аҩыреи аҟазареи рбаҟақәа. Заатәи ақьырсианра. Питиунтәи ақьырсиантә еиҿкаара.

II. Абжьаратәи ашәышықәсақәа

Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа (VI-VIIвв.). Заатәи афеодалтә еизыҟазаашьақәа рцәырҵреи рыҿиареи. Ақалақьқәеи, абаақәеи, аиланхарҭа дуқәеи. Ақыҭанхамҩеи уи акультура хадақәеи. Арахәааӡара. Анапҟазаратә ҭыжьреи уи амҩаԥгаҩцәеи ирызҳаит. Ахәаахәҭратә мҩақәеи адәныҟатәи адунеии аекономикатә еимадарақәеи. Аԥсуаа атәымтәылатәи ампыҵахалаҩцәа ирҿагыланы VI ашә. Иран-Византиатәи аиндаҭлара. Трахеитәи аидыслара, Аԥсилиа имҩаԥысуаз ахҭысқәа, мисимиатәи аибашьра. Иран-византиатәи аибашьра ахыркәшареи уи ахҟьаԥҟьақәеи.

Арабцәа рқәылареи Анаҟәаԥиатәи аибашьреи. Аԥсны VIII ашәышықәса VII алагамҭазы. Леон I "Аԥсуа аҳцәа Рдиван". Лев Исавр Кавказ имиссиа (708-711шш.) Анокапиатәи абаа Мерван Муҳаммед ибн-Исам Дагәа ирабцәа Кавказ рықәлара. Анаҟәаԥиатәи аибашьреи уи ахҟьаԥҟьақәеи. Арабцәа Аԥсилиа рықәлара . Ацқьа Евстафи. Аԥсны аидгылара. Аԥсуа заатәи афеодалтә жәларқәа реидкылара.

Аԥсуа аҳра (VIII-Xвв.) Аԥсуа аҳра ашьақәгылара аҭагылазаашьақәеи, аамҭеи. Леон II аԥсуаа раԥхьатәи раҳ иоуп. Аԥсуа аҳра аполитикатә ҳәаақәеи аетникатә еилазаашьеи. Аԥсуа аҳреи Аҳазариеи. Аԥсны IX ашәышықәсазы. Аԥсуа ҳәынҭқарцәа мрагыларатәи рполитика. X ашәышықәсазы Аԥсуа аҳра аизҳазыӷьара. Византиеи, Ермантәылеи, Аланиеи реизыҟазаашьа.

Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны акультура (VI-X ашә.). Ақьырсианра аофициалтә ҳәынҭқарратә динхаҵарак аҳасабала адкылара. Аԥсуа автокефалтә уахәама. Акультуреи, архитектуреи, аргылареи рбаҟа хадақәа. Византиа-аԥсуа культуратә еимадарақәа. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аахыҵи Нхыҵи Кавказ, Мрагылара Ааигәа, Урыстәыла рыжәларқәеи дареи ркультуратә еимадарақәа. Афеодалтә епоха иаҵанакуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиара.

Аԥсны XI-XIII ашә.Аԥсуа Багратидгаа Раҳра. Баграт III, иан Гәырандыхәт. Атерминқәа "Аԥсны", "аԥсуаа"рҵакы. Цхумтәи ахылаԥшреи Чачба-Шервашиӡеи. Баграт IV. Анаҟәаԥиатәи аиқәҳәаларҭа. Багратидаа раҳраҿы аԥсуаа рроль. Аԥсуаа рыԥсҭазаареи ркультуреи.

Аԥсны XIII - XV ашә.амонголцәа Рқәылареи аԥсуа Багратидцәа раҳра аилаҳареи. Аԥсуа аҳрахареи Агыруеи (Сабедиано) реизыҟазаашьа. Аԥсны аҵакыраҿы Генуезтәи аколониақәа.

Себастополис ақалақь ароль. Ахәаахәҭреи аԥаратә еикәыршареи. Атәцәа рыҭира. Аматериалтә культура.

Абазақәа. Абазақәа рхылҵшьҭреи рхЫЛҴшьҭреи, ретникатәи рҭоурыхтәи ҟазшьарбага. Нхыҵ Кавказҟа ахҵәара аамҭеи амзызқәеи. Ҭапантеи ашьхаруеи.

XVI-XVIIIвв Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа. Аҳратә аҳра аҳәынҭқарратә структура (Аԥсны арегион хадақәеи аразҟқәеи). Ихадоу ауаажәларратә классқәа-афеодалтә хыцәқәан ашарақәа, анхацәа рсоциалтә категориақәа. Ақыҭанхамҩеи анапҟазареи. Атәцәа рыҭира.

XVI-XVIIIвв рзы Аԥсуа аҳратәра аҩнуҵҟатәии адәныҟатәии аполитикатә ҭагылазаашьа. XVI-XVII ашә. Агыртәылеи ҳареи ҳаизыҟазаашьақәа. Гыртәылеи иареи 30 шықәса зхыҵуа реибашьра. Аԥсуаа аполитикатә хьыԥшымразы рықәԥара. Ахьыԥшымра аиура. Аԥсуа аҳратәра аполитикатәи аетникатәи ҳәаақәа. Чачба-Шервашиӡе адинастиа аҳра зуа аҩны. Кьалашәыртәи аҭӡы ацуфара. Егры аҳәаа ашьақәыргылара.

Аԥсуа аҳратәреи Ҭырқәтәылеи (XVI-XVIIIвв.). Аҭырқәцәа Аԥсны. Аимадарақәа рышьақәыргылара. Аԥсылманра аларҵәара. Аҟәа-Кале. Аԥсуааи аҭырқәцәеи XVIII ашәышықәсазы. Жәлар рынхамҩеи ркультуреи рҭагылазаашьа. Атәтәреи амшынтә ӡырҳәреи.

Ихьшәоу абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны акультура. Ихьшәаны абжьарашәышықәстәи аԥсуаа ретникатә хаҿра. Ақьырсианреи аԥсылманреи. Амырҭаҭра ацәынхақәа. Аҟазареи архитектуреи. Афольклор, аџьатәи ақьабзтәи ашәақәа; амузыкатә фольклори амыругақәеи; афеодалтә епоха иахылҿиаауа аҳәамҭақәа.

Аԥсуа аҳратәра Урыстәыла адлара. XVIII-XIXвв аҳәааҿы жәларбжьаратәи аполитикатә ҭагылазаашьа. Аԥсны аполитикатәи аетникатәи ҳәаа XIXв алагамҭахь. Аҳәынҭқарра дуқәа Кавказ аҳра ауразы рықәԥара. Қьалышьбеи Чачба (Шервашиӡе) иҩнуҵҟатәии идәныҟатәии аполитика. Ахьыԥшымра игәҭакы. Аҟәа аурыс десант ала агара. Аурыс-аҭырқәа еибашьра 1806-1812шш.Аԥсны апозициагьы. Қьалышьбеи ишьра. Сафарбеи (Гьаргь) зыхьӡ ҳәоу акт "Аҳәаратә пунктқәа" аҟны Асланбеи ироль ҩ-хәаԥшышьак. Александр I иманифест жәабранмза 17, 1810 ш.

Жәлар рынхамҩеи рсоциалтә еизыҟазаашьақәеи XIX ашәышықәса актәи азбжазы. Адгьылқәаарыхра, арахәааӡара, аҩны аарыхра. Аԥсны асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҷыдарақәа. Ахәаахәҭреи ақалақьтә ԥсҭазаареи. Амшынтә дырраҭарақәа. Аџьармыкьатә еизыҟазаашьақәа рцәырҵра. Аԥсны аполитикатә ҭагылазаашьа Урыстәыла ианадла ашьҭахь. Гьаргьи Дмитри Чачбеи рхаан аҳратә мчра аԥсыҽхара. Ақәгыларақәа 1821, 1824 шш. Асланбеи напхгара зиҭоз. Аԥсны административтә-ҵакырадгьылтә шьақәгылашьа. Аԥсуа експедициа.

Аурыс ир ашьхарыуаа ирҿагыланы ахьырхәратә експедициақәа. Ацаризм аколониалтә политика. Аурыс-кавказтәи аибашьреи Аԥсни. Амҳаџьырра раԥхьатәи ацәқәырԥақәа.

Аԥсны Ҟрымтәи аибашьра ашықәсқәа раан. Кавказ азы аҳәынҭқарра дуқәа реиндаҭлара. Омер-ԥашьа идесант. Егрытәи аидыслара. Аҳ Михаил (Чачба - Шервашиӡе) аибашьра ашықәсқәа рзы ипозициеи. Аибашьра ахыркәшареи уи Аԥсны азы ахҟьаԥҟьақәеи. Парижтәи атрактат. Амҳаџьырра ацәқәырԥа ҿыц.

Аурыс-кавказтәи аибашьра ахыркәшареи Аԥсуа аҳратәра аԥыхреи. Аԥсны Ҟрымтәи аибашьра ашьҭахь. Аҩада-Мраҭашәаратәи Кавказ ашьхарыуаа аурыс-кавказтәи аибашьра ахыркәшаратә етап аан реидкылара аҽазышәара. Лондон иҟоу аԥсуа-адыга делегациа. Кавказтәи аибашьра ахыркәшара. Асаӡқәеи аублаақәеи рықәцара. Аԥсуа аҳратәра аԥыхра. Михаил Чачба-Шервашиӡе ихаҭареи аурыс-кавказтәи аибашьра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы иполитикеи. Аурыс усбарҭа алагалара.

1866 шықәсазтәи ақәгылара. Лыхнытәи аизара ақәгылара азԥхьаҭагылазаашьақәеи, амзызқәеи, аҽыҵгеи ԥхынгәы 26, 1866 ш. ақәгылара алагареи. Ақәгылара амҩаԥысшьа, уи ахәаҽра. Аҭауад Гьаргь Шервашиӡе-Чачба. Аԥсуа ҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара аҽазышәара. Ақәгылара иалахәыз ирҿагыланы арепрессиақәа. Амассатә мҳаџьырра.

III. Аамҭа ҿыц.

Анхаҩыжәлар рреформа амҩаԥгара. Аҟәатәи ахылҵшьҭра-дгьылтә комиссиа аусура. Абҵарамза 1, 1870 ш.Аԥсны анхаҩыжәлартә реформа Аҷыдарақәа. Уи ахҟьаԥҟьақәеи аҵаки.

1877 ш. ақәгылара, аурыс-аҭырқәа еибашьра ахҭысқәа 1877-1871 шш. Аԥсны. Аԥсны ақәгылара ҿыц амзызқәеи ацашьеи, уи зырныҟәо амчқәеи. Аурыс-аҭырқәа еибашьра алагара. Ҭырқәтәылатәи адесант аӡхыҵра. Аԥсны иахьаҵанакуа арратә операциақәа. Ақәгылара иалахәыз ирҿагыланы арепрессиақәа. Аԥсуаа «ахара зду уааԥсыраны» рылаҳәара. Амҳаџьырра ацәқәырԥа ҿыц. Атәым дгьыл аҿы ахҵәацәа рлахьынҵа. Кавказаа рхҵәареи зыԥсадгьыл ахь ихынҳәуази рганахьала Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи рполитика.

Ареформатә Аԥсны асоциал-економикатә ҭагылазаашьа. Ақыҭанхамҩаҿы акапиталисттә (аџьармыкьатә) елементқәа рцәырҵреи рыҿиареи. Абаҳчатә, ахәаахәҭратә, ааглыхратә наплакқәа. Аимадаратә мҩақәеи атранспорти. Аԥсны акапиталисттә еизыҟазаашьақәа рыҿиара аҷыдарақәа. Аетникатә револиуциа. Атәылаҿацә аколонизациеи уи аформеи (ақьыратә, ааглыхратә, акурорттә уб.иҵ.).

Аԥсны раԥхьатәи аурыс револиуциа ашықәсқәа раан. XX ашәышықәса алагамҭазы аусуцәеи асоциал-демократиатәи ҵысреи. Аԥсны ареволиуциатә ҵысра аҟны 1905-1906 шш.аибашьратә гәыԥқәа Ракциақәа. Жәлар рреволиуциатә мчра ашьақәыргылара аҽазышәарақәа (Гагра, Гәдоуҭа, Самырзаҟан). Ареволиуциа аҷыдарақәа 1905-1907шш. Аԥсны. Аԥсуа уааԥсыра «ахара» рхыхра.

XIX – ХХ ашә.алагамҭазтәи Аԥсны акультура. Аԥсны акультуратә ҿиара ацәаҳәа Ҿыц Урыстәыла ианадла ашьҭахь. Ақыҭа бзазара. Ақалақьтә ԥсҭазаара. Амилаҭтә интеллигенциа рышьақәыргылара. Аԥсуа культуреи, аҭҵаарадырреи, аҵаралашареи русзуҩцәа. Аԥсуа ҩыреи асахьаркыратә литературеи раԥҵара.

Аԥсны ҩ-револиуциак рыбжьара (1907-1917шш). Ацаризм аполитика ахырхарҭа аԥсахра ("аҟамчы" аҟынтәи "априаник"ахь). Аԥсуаа реиҭарҿиара, амилаҭтә хдыррахь аҿыхара. Амилаҭтә интеллигенциа рышьақәыргылара. Аԥсны Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ашықәсқәа раан 1914-1917шш. «Аԥсуа шәкы».

Аԥсны аҟны 1917-1921 шш. Жәабранмзатәи ареволиуциеи Урыстәыла аҳәынҭқар ихатәымчра ахҳәареи . Аԥсны Аамҭалатәи аиҳабыра русбарҭақәа раԥҵара. Аԥсуааи ашьхарыуааи реидгылара: Согк-и Алада-Мрагыларатәи аидгылеи рылахәхара. Аԥсны Жәлар Рхеилак – Аԥсны фактла амчратә усбарҭа аԥҵара. Аԥсуа жәлар рполитикатә хьыԥшымреи рҳәынҭқарратә хьыԥшымра азы ақәԥара. Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь Аԥсны аҭагылазаашьа. Аԥсны асовет мчра ааԥын 1918 ш. Баҭымтәи аконференциа. Ашьхарыуа республика азхаҵара-аԥсуа ҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара ауп (лаҵарамза 11, 1918 шықәса рзы.). Рашәарамза 11, 1918 ш. Қырҭтәыла ар Аԥсны ампыҵахалара. Аԥсуа десант. Анс раԥхьатәи аимырпра (нанҳәамза, 1918 ш.). Анс акәша-мыкәша ақәԥара (жьҭаарамза, 1918 ш.). Аҩбатәи аимырпра. АНС аҿы "адемократиатә алхрақәа". «Аԥсны Автономиа»иазку Акт. Аԥсны Аконституциа 1919-1921шш.Қырҭтәыла амилаҭтә политика Иазкны. Аԥсны аҭагылазаашьа 1921 ш.

IV. Асовет аамҭа

Аԥсны Асовет мчра аиҭашьақәыргылара. Аԥсны Аревком аԥҵара жәабранмза аҽеиҩшамҭазы 1921 ш. Агәыԥқәа «Кьиараз», Ар Ҟаԥшь IX рырхәҭа рроль. Гагра, Гәдоуҭа, Афон Ҿыц Асовет мчра ашьақәыргылара. Аҟәа ақырҭуа меншевикцәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (хәажәкырамза 4, 1921 ш.). Очамчыреи Гали Асовет мчра ашьақәыргылара. Аԥсны Аревком Асовет Урыстәыла анапхгаҩы Ленин иахь ааԥхьара хәажәкырамза 10, 1921 ш. Аԥсны амчра ҿыц ашьақәыргылара аҷыдарақәа.

Аԥсны аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара (1921-1930шш.). Аԥсны Асовет мчра раԥхьатәи аусмҩаԥгатәқәа. Баҭымтәи Аилацәажәареи уи аӡбамҭеи. Аԥсны Асовет Социалисттә Республиканы алаҳәара. Қырҭтәыла Аревком Аԥсны ССР ахьыԥшымразы адекларациа. Асовет Қырҭтәылеи Асовет Аԥсни рыбжьара аидгылатә еиқәшаҳаҭра (ԥхынҷкәынмза 16, 1921 ш.). Аԥсны Ахеилакқәа I Реизара ду (жәабранмза, 1922 ш.). СССР аҵареи Аԥсны уи аҭыԥи. Аԥсны Аконституциа 1925, 1927 шш. Аҳәынҭқарратә мчра аусбарҭақәа. Асимволқәа: Аԥсны ССР агерб, Абираҟ. Аԥсны аконституциатә актқәеи, азакәанқәеи, акодексқәеи аусура раларгара. Аԥсни Қырҭтәылеи реизыҟазаашьа.

Аԥсны жәлар рынхамҩа аиҭашьақәыргылара (1921-1931 шш.). Аграртә реформа. Аԥсны аколлективизациеи уи аҷыдарақәеи. Итрадициатәу, иҿыцу ақыҭанхамҩатә культурақәа. Жәлар рҵара. Аԥсуа милаҭтә школ аԥҵаразы раԥхьатәи ашьаҿақәа. Акооперативтә ҵысра. Асовнхарақәеи аколнхарақәа. Аԥсны ССР ааглыхратә ҿиара.

Аԥсны аҳәынҭқарратә статус алаҟәра. Аԥсны ССР автономтә республикахь аиагара. Ақырҭуа експансиа арӷәӷәареи Аԥсны ақәыӷәӷәара арӷәӷәарреи. Апрезидиум аӡбамҭа Закраиком а Вкп(б) ажьырныҳәа 19, 1930 ш. 1931 ш.жәабранмзазы Аԥсны Ахеилакқәа IV реизара ду «аӡбамҭақәеи» Аԥсны ССР автономтә республикахь аиагаразы ахеилакқәа VI Ақырҭуазегьтәи реизара дуи. Аԥсны Қырҭтәылатәи ССР алагалара. «Дәрыԥшьтәи аизара» февраль 18-26, 1931 ш.

Аԥсны XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы. Ааглыхра, акурортқәа, аҵара, аҭҵаарадырра. Аԥсны Аконституциа ҿыц (август 2, 1937). Аполитикатә система 30-тәи ашықәсқәа рзы. Ахаҭара акульт Атоталитартә-биурократиатә режим. Сталини уи Аԥсны азы ихҟьаԥҟьақәеи. 30-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжа аполитикатә процессқәеи амассатә репрессиақәеи. Аԥсны аколонизациеи ахҵәара–ассимилиатортә политикеи рыцҵареи урҭ рыхҟьаԥҟьақәеи.

Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ашықәсқәа раан (1941-1945 шш.). Аибашьра алагара. Кавказ аибашьрақәа. Аԥсуа истребительтә баталионқәа. Аԥсны акаҵәарақәеи Ԥсҳәы ақыҭеи рзы аидысларақәа. Жәлар рынхамҩа арратә ҟазшьала аиҭакра. Аибашьра Ду афронтқәа рҿы Аԥсны аҵеицәеи урҭ рфырхаҵарақәеи. Аџьынџьтәылатә еибашьра аҵакы. Аибашьра Ду ашықәсқәа раан Аԥсны ахҵәаратә политика. Атрест «Аԥсуаселенстрои» аусура. Аԥсуа топонимика ақырҭуатәра. Аԥсуа школқәа раркра.

Аԥсны аибашьра ашьҭахьтәи ашықәсқәа раан (1946-1960шш.) жәлар рынхамҩа аиҭашьақәыргылара. Ауаажәларратә ԥсҭазаара. 1947 ш. Сталин иахь ВК (б) Ацентртә Комитет ахь асалам шәҟәқәа. 1953 ш.Аԥсны аколонизациа Ацҵара. Сталин ихаҭара акульт аҿаԥҽра. "Хрушьчов иԥхарра"аамҭазы аԥсуа жәлар ирԥырхагоу рзинқәа реиҭашьақәыргыларазы ауснагӡатәқәа. Акультуратә ргылара. Аҭҵаарадырра аҿиара.

Аԥсны аҟны 1960-1980-тәи ашықәсқәа. Аԥсны асоциал-економикатә ҿиара.

Аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә ҵысра аетапқәа. Ақырҭуа-аԥсуа еиҿагыларақәа 1989 ш.Кавказ ашьхарыуа жәларқәа Рконфедерациақәа Рышьақәгылара. Аԥсны ауаажәларра - политикатә ԥсҭазаара аҟны 1989-1992шш.Адекларациа «Аԥсны аҳәынҭқарратә суверенитет азы» (нанҳәамза 25, 1990 ш.). 1978 шықәсазтәи Аԥснытәи АССР Аконституциеи 1925 шықәсазтәи Аԥсны ССР Аконституциаи русура аԥыхра ХІХ ашә. аҩбатәи азбжазы. Аԥсны аҳәынҭқарратә символика Адкылара: Агерб, Абираҟ (ԥхынгәымза 23, 1992 ш.) .

Аԥсны акультура асовет аамҭазы. Аԥсуа литература. Жәлар рҵара. Атеатр. Амузыкатә культура. Ахореографиа. Аҿыханҵатә ҟазара. Аҭҵаарадырраҿы аихьӡарақәа, аҭҵаарадырратә аԥсуаҭҵаара. Жәлар ҵара. Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993шш.). Ауаажәларра-политикатә

Аԥсны аҭагылазаашьа аибашьра аламҭалазы. Аибашьра зыхҟьази алагамҭеи. Аԥсны азеиԥш мобилизациа. Жәлар рырдыԥхьалақәа. Хатәгәаԥхаралатәи аныҟәара. Тҟәарчал аблокада. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраҿы урыстәылатәи афактор. Цәыббрамза 3, 1992 ш. Гагра (жьҭаарамза 2), аҩада-мраҭашәаратәи Аԥсны зегьы рхақәиҭтәра (жьтарамза 6, 1992 ш.) Аԥсны аоккупациа зызуу ахәҭаҿы Аҭагылазаашьа. Мрагыларатәи афронт. Аԥсуа ҭҵаарадырреи акультуреи ргеноцид. Аԥсуа Институти Аҳәынҭқарратә архиви рбылра (октиабр 22, 1992 ш.). Даниатәи атрагедиа (декабр 14, 1992 ш.). Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраҿы Мраҭашәара апозициа. "Ҩынтәтәи аморали" "ҩынтәтәи астандартәқәеи"рполитика агәырӷьара.

Аибашьраан Аԥснытәи Ар ржәыларатә операциа дуқәа. Ианвартәии марттәии ажәыларақәа. Ииультәи ажәылара. Тамшь адесант, Ҵаҟатәи Ешыра "аԥырхагатә маниовр". Аиланхарҭақәеи Аҟәа аҳра зуа аҳаракырақәеи рхақәиҭтәра. Шәачатәи аиқәшаҳаҭра (ԥхынгәымза 27, 1993 ш.) Аԥсны Аинышәара. Цәыббрамзатәи ажәылара алагара (цәыббрамза 16, 1993 ш.). Мрагыларатәи афронт аҿы аиланхарҭақәа рхақәиҭтәра. Аҟәа ахақәиҭтәра (цәыббрамза 27, 1993 ш.). Ампыҵахалаҩцәа рықәцара, аԥсуа бираҟ р. Егры (сентиабр 30, 1993 ш.). Аибашьра аихшьаалақәеи урҭ рҵаки.

Аԥсны аибашьра ашьҭахьтәи ашықәсқәа раан (1993-2000шш.) аибашьра ахҟьаԥҟьақәа. Аԥсны асоциал-економикатә ҭагылазаашьа. Аблокадеи аполитикатә ҽыԥхьакреи. Аполитикатә ҭышәныртәалара апроцесси адунеитә ҳәынҭқаррақәа рполитикеи. Урыстәылатәи афактор ари апроцесс аҿы. Ақырҭуа-аԥсуа конфликт аҭышәныртәаларазы ауснагӡатәқәа рзы арзаҳал мшаԥымза 4, 1994 ш. Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциа адкылара абҵарамза 26, 1994 ш. агимнгьы. Қырҭтәыла ареваншисттә гәалаҟазаарақәа. Аҭынчреиҿкааратә мчқәа. Ареферендум, Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциала (жьҭаарамза 3, 1999 ш.) «Аԥсны Аҳәынҭқарра аҳәынҭқарратә хьыԥшымразы Акт». Арӡынба В. Г. – Аԥсны раԥхьатәи ахада.

Аԥсны 2000 – 2008 шш. Аҩнуҵҟатәи аполитикатә ҭагылазаашьа 2000-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы. Ауаажәларра-политикатә ҵысрақәа рышьақәыргылара (Опд – "Аитаира", "Амцазара", "Иаку Аԥсны"). Аԥсны аҭоурых аҿы раԥхьатәи альтернативтә президенттә алхрақәа (октиабр 4, 2004 ш.). 2004 шықәса жьҭаарамзеи абҵарамзеи рзы ауаажәларра-политикатә ҭагылазаашьа ауадаҩрақәа. «Аԥсны Аҳәынҭқарраҿы амилаҭтә еиқәшаҳаҭра аиуразы ауснагӡатәқәа рзы аиқәшаҳаҭра» ԥхынҷкәынмза 16, 2004 ш. 2005 шықәса ажьырныҳәа 12 рзы ахада иалхра ҿыцқәа. Кәыдрытәи акризис. 2008 шықәса мшаԥымза-лаҵарамзазы аҭагылазаашьа ауадаҩра. Жәларбжьаратәи аилазаара Қырҭтәыла апровокациатә усқәа рҭак. Аибашьра 08.08.08 . Кәыдрытәи аиҩхаа ахақәиҭтәразы Аԥсны Арбџьармчқәа роперациа, ареспублика ахьынӡанаӡааӡо аиурисдикциа аиҭашьақәыргылара. Август 26, 2008 ш. - Урыстәыла Аԥсны ахьыԥшымра жәларбжьаратәи-зинтә зхаҵара. Аԥсны – Иазхаҵоу ҳәынҭқарроуп.

Аԥсны аҭоурых иазку абилеҭ аҿырԥшы

1. VIII-X ашә. рзы Аԥсуа аҳра ауааԥсыра рполитикатә ҳәаақәеи ретникатә еилазаашьеи.

2. Аурыс-аҭырқәа еибашьра 1877-1878шш. аԥсуаа хыԥхьаӡара рацәала Ҭырқәтәылаҟа рахгарагьы.

3. Аибашьра ашьҭахьтәи Аԥсны аҿиара. Аиҿцәажәаратә процессқәа рыуадаҩрақәа

Урыстәыла аҭоурых иазку апрограмма

Мрагыларатәи аславианцәа актәи азқьышықәса аҩбатәи азбжазы. Мрагыларатәи Аславианцәа рнырхареи рҽазыҟаҵарақәеи. Ауаажәларратә шьақәгылашьа. Адинхаҵаратә динхаҵарақәа. мрагыларатәи аславианқәа ргәылацәа.

Ажәытәтәи аурыс ҳәынҭқарра (IX-Хп ашә.актәи азбжа) Ажәытәтәи Аурыс ҳәынҭқарра ашьақәгылара Аҭагылазаашьақәа. Ажәытәтәи аурыс ҳәынҭқарра ашьақәгылараҿы" Нормантәи анырра". Ажәытәтәи Урыстәыла аекономикатәи, асоциалтәи, аполитикатәи шьақәгылашьа аҷыдарақәа. Ажәытәтәи Урыстәыла аҭауадцәа, рполитика. Урыстәыла Аӡӡаахра. Ажәытәтәи Урыстәыла ахәаахәҭратә еимадарақәа. Аурыси уи лгәылацәеи: аизыҟазаашьақәа рҟазшьа. Ажәытәтәи аурыс культура аихьӡара хадақәа.

Аурыс дгьылқәа XII – XVвв азбжазы. Аполитикатә лкаара аҭагылазаашьақәа. Урыстәыла аполитикатә центр дуқәа (Владимир-Суздальтәи аҳратәра, Новгород Ду, Галицко-Волынсктәи аҳратәра: аполитикатә шьақәгылашьа, анхамҩеи акультуреи рыҿиара). Урыстәыла адәныҟатәи аӷацәа ирҿагыланы XIIIв ақәԥара. Амонголцәа рымпыҵахалара. Мраҭашәарантәи аекспансиа. Урыстәылеи Ахьтәы Аԥсҭыри реизыҟазаашьа апроблема, амонголцәа ржәылара Урыстәыла аҭоурых анырра анаҭоит. Афеодалтә еиҟәырҷҷара ахҟьаԥҟьақәа. Аурыс дгьылқәа реидкылара аҭагылазаашьақәа. Москва аидгылара ацентр аҳасабала. Москватәи аҭауадцәеи урҭ рполитикеи. XIV-XVвв аҿы иаку Урыстәылатәи аҳәынҭқарра ашьақәгылара. Аурыс дгьылқәа реидкылараҿы ауахәама иааннакыло аҭыԥ. Куликовтәи аибашьреи уи аҵаки. Аурыс культура ХII – ХV ашә. Афеодалтә еибашьра. Литватәи аҳраду ашьақәгылара. Литватәи аҳраду аилазаараҿы иҟоу аурыс дгьылқәа.

Урыстәылатәи аҳәынҭқарра XV ашәышықәса аҩбатәи азбжеи ХVП ашә. Аурыс дгьылқәа реидкылареи Урыстәылатәи аҳәынҭқарра ашьақәгылареи рхыркәшареи. Ацентртә мчра аусбарҭақәа рышьақәгылара. Акультура XVв. Аӡбаҩ 1497 ш. Адгьыл амазаара аформақәа. Ауааԥсыра ркатегориақәа. Анхацәа тәыс рыҟаҵара алагара. Урыстәыла Иван IV Грозныи ихаан. Иалкаау Рада лреформақәа. Аидеологиатә ҳәынҭқар ихатәымчра ашьақәыргылара. Опричнина лполитика, атәыла аҿиараҿы уи анырра. XVI ашә. Урыстәыла аҵакыра арҭбаара. Левонтәи аибашьра. Урыстәыла акультура XVI ашә. XVI анҵәамҭа аилаҩынтра-алагамҭаз. XVII ашә.: амзызқәа, аҵакы, ахҟьаԥҟьақәа. Пасполитеи Швециеи Рцәажәашьа аҿагылара. Романоваа рдинастиа алагамҭа.

Урыстәыла XVII ашә. Аилаҩынтра ахҟьаԥҟьақәа раԥыхра. XVII ашә. Урыстәыла аекономикахь ацәырҵра ҿыцқәа. Амчра хада арӷәӷәара. Ауаажәларра-политикатә шьақәгылашьа. Аныхабаатә шьҭаҵара 1649 ш. Абааҭатәи азин зинла аиқәыршәара. XVII b аҿы Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҵакыра арҭбаара. Атәыла аԥсҭазаараҿы ауахәама иааннакыло аҭыԥ. Ауахәаматә еиҟәшара, ажәытәдинхаҵара. Асоциалтә ҵысрақәа XVIIв. Урыстәыла ажәларқәа XVII ашә. Урыстәыла акультура ХVII ашә.

Урыстәыла XVIIIв актәи азбжазы. Петровтәи аиҭакрақәа рҭоурыхтә ҭагылазаашьақәа.

Пиотр I иреформақәа (асоциал-економикатә, аҳәынҭқарра-административтә, арратә); ахықәкқәа, аҵакы аҟазшьа, ахҟьаԥҟьақәа. Урыстәыла "абсолиутизм"ашьақәырӷәӷәара. "Петров иҭра аҵыс ԥшқақәа": Пиотр ицнагаҩцәа.

Адәныҟатәи аполитика XVIII ашә.актәи аԥшьбарак азы Аҩадатәи аибашьра. Урыстәылатәи аимпериа ашьақәгылара. Петровтәи аепоха аан акультуреи абзазареи рҿы аиҭакрақәа. Петровтәи аиҭакрақәа рҭоурыхтә ҵакы. Урыстәыла ахан аиҭакрақәа раамҭазы.

Урыстәыла XVIIIв аҩбатәи азбжазы. Екатерина II лыҩнуҵҟатәи лполитика. Аҵара змоу абсолиутизм. Ҭауади-аамсҭеи ақалақьқәеи ирзаанаго аҳаҭыртә шәҟәқәа. XVIII ашә. аҩбатәи азбжа Урыстәыла аекономика. Абааҭатәи аизҳазыӷьара. XVIIIв аҩбатәи азбжа асоциалтә ҵысрақәа. Урыстәыла XVIIIb аҩбатәи азбжа аибашьрақәа рҿы. Аҵакыра ҿыцқәа рыдлара. Павел I иҩнуҵҟатәии идәныҟатәии аполитика. Урыстәыла ажәларқәа ркультуреи уи европатәии адунеитәии акультуреи XVIIIb реимадара.

Урыстәыла аҟны 1801-1860гт. Александр I иҩнуҵҟатәии идәныҟатәии аполитика. Аурыс-аҭырқәа еибашьра 1806-1812 шш.Аԥсны Урыстәыла Адлара. Аџьынџьтәылатә еибашьра 1812 ш. Аурыс ир Аҳәаанырцәтәи рныҟәара 1813-1814шш.Адекабристцәа. Николаи I иҩнуҵҟатәи иполитика. Ареформа ҟалаанӡатәи Урыстәыла Асоциал-економикатә ҿиара. Ааглыхратә еиҭакра алагара. Аграртә зҵаара Х1Хв агәҭаны. Ауаажәларратә хәыцра аҟны 1830-1850шш. «Ахьчаратә» хырхарҭа, аславианофилцәеи мраҭашәарауааи, ауаԥшьтә социализм адгылаҩцәа. Урыстәыла ажәларқәа ХІХв актәи азбжазы. Кавказтәи аибашьреи Аԥсни. ХІхв аҩбатәи аԥшьбарак азы амилаҭтә политика. Ҟрымтәи аибашьра. Х1Хв раԥхьатәи азбжазы акультура аҿиара.

Урыстәыла аҟны 1860-1890шш.Александр II Иҩнуҵҟатәи иполитика. Ареформақәа 1860-1870шш.Александр III Иҩнуҵҟатәи иполитика. Ареформатә аамҭазы асоциал-економикатә ҿиара. Ааглыхратә еиҭакра ахыркәшара. Ахәаахәҭра-ааглыхратә монополиақәа рцәырҵра. Аидеиатә хырхарҭақәа, аполитикатә партиақәа, ауаажәларратә ҵысрақәа рҿы 1860-1890шш.: аконсерваторцәа, алибералцәа. Жәлар Рааӡашьа аеволиуциа. Аусутә ҵысра алагамҭа. Урыстәылатәи асоциал-демократиа. Урыстәыла адәныҟатәи аполитика ахырхарҭа хадақәеи ахҭысқәеи 1860-1890шш.аимпериа аҵакыра Арҭбаара. Арратә еидгылақәа рылахәхара. Урыстәылатәи аимпериа ажәларқәа ХІХ ашә.аҩбатәи азбжазы. Аҳәынҭқар ихатәымчра Амилаҭтә политика. Кавказтәи аибашьра ашьҭахь Аԥсни Нхыҵ Кавкази рҿы Урыстәыла аполитика. ХІX ашә.аҩбатәи азбжазы Урыстәыла ажәларқәа ркультуреи рыбзазареи ХІх ашә. урыстәылатәи акультура адунеитә культураҿы Алагала.

Урыстәыла аҟны 1900-1916гт. Урыстәыла XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы. Аҳәынҭқар ихатәымчреи ауаажәларреи, ахылҵшьҭратә шьақәгылашьа, аекономикатәи аполитикатәи ҿиара, амодернизациа апроблемақәа. С.Иу. Витте иреформақәа. Аурыс-иапониатәи аибашьра. Ашәышықәсақәа рҳәааҿы Урыстәыла аидеиатә хырхарҭақәеи, аполитикатә партиақәеи, ауаажәларратә ҵысрақәеи. Ареволиуциа 1905-1907шш.Думтәи амонархиа; ареформақәа П. А, Столыпин. Акультура XXв алагамҭазы. Урыстәыла актәи адунеизегьтәи аибашьраҿы. Аибашьра урыстәылатәи ауаажәларра рнырра.

Урыстәыла аҟны 1917-1920шш.Жәабранмзатәи ареволиуциа 1917 ш.Жьҭаарамза Инаркны Жьҭаарамзанӡа. Ҩ-мчрак. Аамҭалатәи аиҳабыреи ахеилакқәеи. Асовет мчра рылаҳәареи ашьақәырӷәӷәареи. Аԥҵаратә еизара. Асовет еиҳабыра рыҩныҵҟатәии рыдәныҟатәии аполитика аҟны 1917-1920шш.партиак иатәу асистема Ашьақәыргылара. Аграждантә еибашьра: алахәылацәа, аетапқәа, афронт хадақәа. Аинтервенциа. "Арратә коммунизм". АгражданТӘ еибашьра аихшьаалақәеи ахҟьаԥҟьақәеи.

Асовет Урыстәыла, СССР аҟны 1920-1930шш.1920-тәи ашықәсқәа рылагамҭазтәи Акризис аекономикатә политика ҿыц ахь Аиасра. СССР аҵара. Аидҵара амҩақәа ралхра. Амилаҭтә политика аҟны 1920-1930шш. Аполитикатә ԥсҭазаара аҟны 1920-1930шш. Апартиаҩныҵҟатәи ақәԥара. Ахаҭара акульт И. В. Сталин. Амассатә репрессиақәа. Аекономикатә политика ҿыц аиҵатәра. Ирццаку амодернизациа: аиндустриализациа, аколлективизациа. "Акультуратә револиуциа" (аидеологиа ҿыц ашьақәырӷәӷәара, аҵарадара аԥыхра, аҵарадырра, аҭҵаарадырра, асахьаркыратә литература, аҟазара рыҿиара). Аконституциа 1936 ш. Асовет ҳәынҭқарра адәныҟатәи аполитика аҟны 1920-1930шш.СССР Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭаз. Асовет-финтә еибашьра. Прибалтика ареспубликақәа рыдлара. Асовет - германиатәи аиҿцәажәарақәа.

Аџьынџьтәылатә еибашьра ду 1941-1945шш. Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аетап хадақәеи аидысларақәеи. Аибашьра ашықәсқәа раан асовет уаа рфырхаҵара. Аибашьра ашықәсқәа раан атыл. Аибашьра ашықәсқәа раан аидеологиеи акультуреи. Афашисттә "еиҿкаара ҿыц" аоккупациа зызуу аҵакырақәа рҿы. Апартизантә ҵысра. Антигитлертә коалициа. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуи Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьреи рхыркәшара. Аибашьра аихшьалақәеи аурокқәеи. Амчреи ауаажәларреи аибашьра ашықәсқәа раан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ар рԥызацәа.

СССР аҟны 1945-1953шш.СССР аибашьра ашьҭахьтәи актәи ажәашықәса рзы: анхамҩа аиҭашьақәыргылара, аракета-аиадертә бџьар аԥҵара, 1940-тәи ашықәсқәа рзы аидеологиатә еилахәыра "аибашьра Хьшәашәа", уи аҩныҵҟатәии адәныҟатәии аполитика анырра анаҭоит. СССР аҟны 1953-1964 шш. СССР 1950-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы-1960-тәи ашықәсқәа рҽеиҩнашамҭаз.

Атәылаҿы аполитикатә ԥсҭазаара 1950-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы. KПCC XX аизара дуи уи аҵаки. Асоциал-економикатә усхк аҟны ареформақәа. Аҭынч еицынхара аполитика. СССР 1960-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы - 1980-тәи ашықәсқәа рҽеиҩнашамҭаз. Аконституциа 1977 ш. Асовет уаажәларраҿы акризистә цәырҵрақәа реизҳара. Адәныҟатәи аполитика 1960-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы - 1980-тәи ашықәсқәа рҽеиҩнашамҭаз, СССР-и Еиду америкатәи Аштатқәеи рырра-стратегиатә паритет ашьақәыргылара, жәларбжьаратәи аибарххарақәа рҭарцәра аполитика. СССР 1980-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы. Аиҭакрақәеи аргамареи рполитика. Аекономикеи аполитикатә системеи рреформақәа рҽазышәарақәа. Адәныҟатәи аполитика: «аполитикатә хәыцра ҿыц». Ахҭысқәа 1991 ш. СССР аилаҳара. Иар ашьақәгылара. Асовет ҭҵаарадырреи акультуреи рыҿиара 1950-1980-х шш.

Урыстәыла аҟны 1992-2012шш.урыстәылатәи аҳәынҭқарра ҿыц Ашьақәгылара. Ахҭысқәа 1993 ш.Аконституциа Адкылара 1993 ш."аџьармыкьатә економикахь Аиасра. Иахьатәи Урыстәыла аполитикатә, аекономикатә, акультуратә ҿиара. Урыстәылеи Аԥсни рекономикатәи рырратәи усеицура 90-2000-тәи ашықәсқәеи ахьыԥшымра азхаҵареи. Урыстәыла жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рсистемаҿы.

Урыстәыла аҭоурых иазку абилеҭ аҿырԥшы

1.Урыстәыла ХIII ашә. адәныҟатәи ақәыларақәа рҿагылара.

2.Урыстәыла абааҭатәи азин акаҳара

3.Аграждантә еибашьра аҵыхәтәантәи ахәышҭаарақәа раԥыхра. Абольшевикцәа риааира амзызқәа.

"Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа"рзанааҭ ахь инеиуа рзы иҿырԥшыгоу аиҿцәажәара азҵаарақәа

Азеиԥш зҵаарақәа:

- азанааҭ алхра амотивациа; (иарбоу азанааҭ залху мацара акәӡам азҵаарақәа зрыҭахо: абитуриент иазҵаар рылшоит изанааҭтә усура еиҳа улаԥш зыдхало аспектқәа, иарбоу азанааҭ ахьӡ-аԥша, уи асоциалтә ҵакы)

- абитуриент ԥхьаҟатәи ипланқәа (азанааҭтә усура)

- ауаажәларратә усура аҽалархәра, аусутә ҟазшьақәа

- аинтересқәа рыкәша-мыкәша (иалху азанааҭтә усура аусхкгьы уахь иналаҵаны)

- аҵареи егьырҭ аусхкқәеи рҿы аихьӡара хадақәа (аолимпиадақәа, аконкурсқәа уҳәа рылахәхара)

1. Ауаажәларра реилкаара; аилазаарақәа ртипологиа

2. Ауаажәларратә прогресси уи акритериақәеи

3. Ауаажәларра рсоциалтә еилазаашьа. Ҳаамҭазтәи ауаажәларра астратификациа асоциалтә еиҭаҵралшара

4. Иахьатәи адунеи аглобалтә проблемақәа

5. Аетноси аетникатә еилазаарақәа рыҿиареи; амилаҭбжьаратә еизыҟазаашьақәа

6. Адунеитә динхаҵарақәа: ақьырсианра, аԥсылманра, буддизм

7. Аҳәынҭқарра, уи аҷыдарақәеи афункциақәеи

8. Аҳәынҭқарра аформақәа

9. Аграждантә еилазаареи азинтә ҳәынҭқарреи

10. Алхратә системақәа

11. Жәларбжьаратәи азин апринцип хадақәа

12. Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы жәларбжьаратәи адокументқәа

13. Аԥсны Аконституциа; Азеиԥш ҟазшьарбага

14. СССР аилаҳара амзызқәеи уи агеополитикатә хҟьаԥҟьақәеи

15. Аахыҵ Кавказ аимакқәа (Аҩбатәи ҟарабахтәи аибашьра 2020 ш.; Аибашьра 08.08.08 . Аахыҵуа Уаԥстәыла)

16. Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьра 1992-1993 шш.

17. Кавказнҭыҵ ашәарҭадареи аҭышәынтәалареи рзы жәларбжьаратәи женеватәи аиҿцәажәарақәа

18. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара, НАТО, ОБСЕ, Ес жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа

19. Аҩадатлантикатәи аиқәшаҳаҭра 1949 ш.НАТО арҭбаара Амзызқәеи, алҵшәақәеи, апроблемақәеи. Апрограмма "Аҭынчразы Апартниорра"

20. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара ҳаамҭазтәи жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рсистемаҿы иааннакыло аҭыԥ

21. Асовет мчра ашьҭахьтәи аҵакыраҿы Урыстәыла аполитика. Аполитикатәи аекономикатәи хеидкылақәа: Иар, Еаес, Шос, ОДКБ; аусура алҵшәақәеи аперспективақәеи

22. Урыстәылеи Европатәи Аидгылеи реизыҟазаашьақәа 2000-2023

23. Еиду Америкатәи Аштатқәа ҳаамҭазтәи адунеитә политикаҿы рроль

24. Асектор Газа ҳаамҭазтәи асистемаҿы

Аџьынџьтәылатә ҭоурых иазку азҵаарақәа

25. Ажәытә аԥсуа хылҵшьҭрақәа: аԥсилаа, абасгаа, санигаа , мисимианаа

26. Аԥсуа аҳра: аҭагылазаашьақәа, аҵарадырра аҭагылазаашьақәа; аҳәаақәа, аетникатә еилазаара, адәныҟатәи аполитика VIII-X, XI-XIII ашә.

27. \ Аԥсны Аурыс-кавказтәи аибашьра ашықәсқәа раан 1817-1864 шш.

28. Амҳаџьырра: амзызқәа, аетапқәа, ахҟьаԥҟьақәа

29. XXв. рзы аԥсуа ҳәынҭқарра ашьақәгылара аетапқәа.; аҟны 1917-1921шш. 1921-1931 шш.

30. XX ашә. аҩбатәи азбжазы аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә ҵысра аетапқәа.

31. Аԥсуа ҭҵаарадырреи, акультуреи, аҟазареи иналукааша аусзуҩцәа

32. Аԥсны иахьатәи аетап аҿы; Аполитикатә система, аекономика, жәларбжьаратәи аимадарақәа, ааԥынтәи аполитикаҿы аԥыжәара змоу ахырхарҭақәа

Абжьгаратә литература:

1.Ауаажәлардырра / Иу.Иу. Петрунин иредакциала. М.. 2011

2.Лебедева М.м. аимакқәа Рполитикатә ҭышәныртәалара: азнеишьақәа, аӡбамҭақәа, атехнологиақәа. , 1999 ш.

3.Добреньков В.И., Кравченко А. И. Асоциологиа: Иаазыркьаҿу акурс. М.. 2002

4.Аполитика иазку аинтернет ресурсқәа рматериалқәа

5.Аԥсны аҭоурых. Арҵага шәҟәы. Бӷажәба О.Х., Лакоба С. З. Аҟәа, 2007, 2016.

6. Ателеграмма аканал Адәныҟатәи Аусқәа Рминистрра

7. ателеграмма аканал Урыстәылатәи Афедерациа Адәныҟатәи Аусқәа Рминистрра

Англыз бызшәазы апрограмма ("Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа"азанааҭ иҭало абитуриентцәа рзы)

Аматериал амазааразы аҭахрақәа.

Алексикатә материал. Активла амазаара инықәырԥшшәа 1200-1500 алексикатә акқәа рыла. Ажәахырҿиаара. Ахьыӡҟақәа, аҟазшьарбақәа, ахыԥхьаӡаратә, ацынгылақәа, аҟаҵарбақәа рмодельҟаҵара ихадоу ажәахырҿиааратә аффиксқәа рыла .

Аграмматикатә материал.

Аморфологиа

Артикль. Еилкаам, иалкаау, анольтә артикльқәа. Еиуеиԥшым ахьыӡҟақәа ргәыԥқәа змоу артикл ахархәара.

Ахьыӡҟа ахьӡ. Ахьыӡцынхәрақәа рыхьӡқәа реихшара. Ахьыҟақәа рыхьӡқәеи рхыԥхьаӡара заҵәи арацәа хыԥхьаӡарақәеи. Ахьӡҟақәа рхыԥхьаӡара рацәа аҟалара ахҭыс ҷыдақәа. Аҟамзарақәа рыхьӡқәа рпадежқәа: азеиԥш, адхаларатә.

Ахьӡ аҟазшьарба. Аҳәоу аҿы аҟазшьарбақәа рҭыԥ. Аҟазшьарбақәа реиҿырԥшра аҩаӡарақәа. Аиҿырԥшратә, зеиӷьыҟам аиҿырԥшратә ҩаӡарақәа рҿы аҟазшьарбаҚӘА рхархәара ҷыдарақәак. Аҟаҵарбақәа змоу аҟазшьарбақәеи рхархәара.

Ахьӡ ахыԥхьаӡаратә. Ахыԥхьаӡаратәи аишьҭагыларатәи ԥхьаӡагақәа. Арыцхәқәа. Имариоу, ажәабатә еиҟәыршәшәагақәа, апроцентқәа, аҭел аномерқәа.

Ахьыӡцынхәра. Ахатәы хьыӡцынхәрақәа (ахьыӡтә, аобиекттә падежқәа рҿы). Адхаларатә хьыӡынҵақәа абсолиуттә форма. Арбагатә хьыӡҩырақәа. Архынҳәратә хьыӡҳәалақәа. Азҵааратә хьынҵырақәа. Еилкаам ахьыӡцынхәқәа. Иҵоурам ахьыӡхьыӡқәа. Ахьыӡҟақәа ирхылҿиааз ахьыӡҳәалақәак, any, no, every рҟынтәи. Ахьӡцынхәра one. Ахыԥхьаӡаратә хьӡцынхәқәа .

Аҟаҵарба. Аҟаҵарратә аамҭақәа рсистема агәыԥқәа Indefinite/Simple, Continuous/Progressive, Perfect, Active Voice рыла.

Агәаҟратә шасыс ахархәара абарҭ аамҭатә формақәа рыла – Present, Past, Future Indefinite Passive; Present , Pasts Continuous Passiv; Presant, Passif Perfect Passив. Аҳәоутә пассив ҳәа изышьҭоу аҿы ахархәара (the Prepositional PassIVE).

Адҵаратә ркьынааҿы ашьақәырӷәӷәаратәи иҵоурами аформақәа рыла ахархәара.

Амодалтә ҟаҵарбақәа can, may, must, should, OST to, be to, have to, Be ABLE to, needn ' t еиуеиԥшым аҵакқәеи аформақәеи рыла рхархәара, аперфекттә инфинитивгьы уахь иналаҵаны.

Афразатә ҟаҵарбақәа рхархәара.

Ихатәым аформақәа рхархәара-аинфинитив, агерондиа, актәии аҩбатәии алахәырақәа, иалкаау аҟаҵарбақәа рышьҭахь агеронди, ма аинфинитива алхрагьы уахь иналаҵаны (stop DO/ stop to do).

Аконструкциаҿы ахархәара "иуадаҩу ахарҭәаара" (Complex Object) аҟаҵарбақәа слыш, see, note, watch, feel рышьҭахь; аҟаҵарбагақәа рышьҭахь want, expect, TRUST, know, advise, DESIGN, order, TOLD, ALLOW, like, find,цәымӷ, etc.; аҞАҴАрбақәа make рышьҭахь, let активла, ипассиву ашасқәа рҿы.

Ацынгыла. Ацынгыларақәа рыҟалара. Ацырақәа реиҿырԥшра аҩаӡарақәа. Аҳәоу аҿы ацынгылақәа рҭыԥ.

Аҽыҵга. Еиҳа ахархәара змоу аҽыҵгақәа.

Аидгыла. Аидгыла афункциақәа аҳәоу аҿы. Аидгылақәа иуадаҩу аҳәоуқәа рҿы. Аидгыларақәаneither...nor, либо...or, обоих...and.

Асинтаксис.

Имариоу аҳәоу. Ирылаҵәам, ирыларҵәоу аҳәоуқәа.

Аҳәоу алахәылацәа хадақәа. Азхҳәаа аарԥшышьа. Аҳәамҭа ахкқәа (аҟаҵарбатә, имариоу, еилоу аҟаҵарбатәи ахьыӡтәи). Ихадам аҳәоу алахәылацәа. Ажәақәа реишьҭагылашьа ашьақәырӷәӷәаратә, азҵааратә, иҵоурам аҳәоуқәа рҿы.Thereis/are аконструкциа змоу аҳәоу. Ихаҿыдоу аҳәоуқәеи.

Иуадаҩу, иуадаҩу аҳәоуқәа. Еиҳа ахархәара змоу аҳәоу цыла хкқәа.

Англыз бызшәазы абилеҭ аҿырԥшы "Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа"рзанааҭ азы

1. Written Test.

2. Read and retell an unfamiliar text (based on current political events).

3. Oral presentation on a specified topic.

Аҩыратә тест аҿырԥшы (1-тәи аԥышәаратә билеҭ азҵаара).

I Choose the correct answer.

1. Do you know where Jane is?

a) I’m sorry not to. b) I regret, but no. c) Pardon, I don’t know. d) I’m afraid I don’t.

2. It is sometimes impossible____in these times.

a) for remaining b) to remain optimistic

c) remaining optimistic d) for a person remain optimistic

3. I advertised several times for someone to mow the lawn for me, but ____ the end I had to do it myself.

a) in b) by c) at d) to

4. We have arranged special insurance for medical____ in the event of an accident.

a) prices b) expenses c) accounts d) money

5. They have____ the old castle and it is now a luxury hotel.

a) transformed b) undone c) remade d) constructed

6. I can____with most things but I cannot stand noisy children.

a) put aside b) put on c) put up d) put off

7. We very much____that you will come to dinner next Friday.

a) wish b) want c) like d) hope

8. This ticket____one person to the museum.

a) permits b) admits c) enters d) allows

9. I heard that the____ at the end of the match was 2-0.

a) account b) total c) score d) number

10. If you wear that red hat, I’ll be able to____ you in the crowd.

a) pick b) spot c) discover d) realize

II. Open the brackets and put the verbs in the correct form:

1. It’s a great pity you____(not come) to Brighten with us last Saturday. As you never____(see) the sea before, it____(be) a new experience for you.

2. I suggest ____(telephone) the hospital before____(ask) the police____(look) for him.

3. By the time he leaves school his parents____(spend) $25,000 on his education.

4. You hardly____(believe) it, but that____(be) the third time tonight someone____(telephone) me.

5. I____(wait) for the prices of the houses____(come ) down before____(buy) a house, but I think I ____(wait) too long and the prices____(begin) to go up again.

6. People used____(make) fire by____(rub) two sticks together.

7. We had hoped to see several famous paintings, but the gallery____(reorganize) at the time of our visit and most of the really valuable works____(move) for safe keeping.

8. What a dreadful person! Can you imagine____(work) with him?

9. –“Mr. Smith____(not work) here for four years. ____(be) you sure you____(get) the right name?”

10. Can you come to the police station? The man who____ (suspect) of stealing your wallet____ (arrest) and ____ (question) at the moment.

Аԥышәараҿы аиҿцәажәара шьаҭас иадгалоу ҿырҳәалатәи атемақәа рсиа (аԥышәаратә билеҭ 3-тәи азҵаара).

1. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland: Geography and Economy, Politics, Cities, Press

UK Political System

London and Other Cities of Great Britain

Press in the United Kingdom

Educational System and Famous Universities

Celebrations in the UK

2. The United States of America: Geography and Economy, Politics, Cities, Press

US Political System

Washington, D.C. and Other Cities in the USA

Press in the USA

American Holidays

Educational System and Famous Universities

3. Russia: Geography and Economy, Politics, Cities and Press

State System of the Russian Federation

Moscow and Other Cities of Russia

Press in Russia

Educational System

Holidays in Russia

4. The Republic of Abkhazia: Geography and Economy, Politics, Press

The Political System

Abkhazian State Symbolics (description of the state flag and emblem)

Press in Abkhazia

My native town

Educational System

Holidays in Abkhazia

5. Sports

The Olympic Games

6. The Outstanding politicians of the world

7. Problems of the Modern World

Environmental Protection and Pollution

Conflicts of the world

8. I and the World I Live in

About myself: family, friends, school, hobbies, preferences in life

I and My Plans for the Future