- Адкыларатә комиссиа
- Ахырхарҭақәа реиқәыԥхьаӡа
- Адкылара аԥҟарақәа
- Иҭало рзы аилыркаага
- Иҭало рзы анкета
- Аҵараиурҭанӡатәи азыҟаҵара
- Аолимпиада
Иҭало рзы аилыркаага
Асахьаҭыхра, аҿыханҵа, акомпозициа рзы апрограмма
Азеиԥш рбагақәа
Адкыларатә ԥышәара шьақәгылоуп асахьеи, аҿыханҵеи, акомпозициеи рзы адҵақәа рыла. Асахьазы адҵа-аҩычага змоу агипс геометриатә цәеижьқәа ирылху анатиурморт, мамзаргьы агиԥс хы аламҵакәа; аҿыханҵазы адҵа – иуадаҩым анатиюрморт абзазаратә маҭәарқәа, ауҭраҭых, аҩычагақәа змоу ашәыр ирылхуп; акомпозициазы адҵа иарбоу атемала инагӡахоит.
Асахьаҭыхразы адҵа анагӡареи аҿыханҵеи ирзоужьуп 8-10 сааҭ иреиҵамкәа (2 мшы 5 академиатә сааҭ), акомпозициала иазоужьуп 1 мшы (5 академиатә сааҭк). Ахәшьара азеиԥш ықәдыргылоит.
Адокументқәа рыдкылараан абитуриентцәа асахьаҭыхра, аҿыханҵа, акомпозициа рзы зхала иҟоу аҩнытә усумҭақәа хымԥада рыдгаларала аиҿцәажәара иахысуеит.
Асахьала аԥышәара
Агипс хы антикатә модель ацәаҩа аҟынтәи асахьа. Аҭахрақәа: абӷьыц аҟьаԥсраҿы асахьа акомпозициатә ӡбара, асахьаркыратә еилкаара апринципқәа инарықәыршәаны, анаԥшратә перспектива, апластикатә анатомиа, аизышәаратә еизыҟазаашьақәа рдыррақәа рхархәарала зыԥсы ҭоу ахы асахьа аконструктивтә шьақәгылашьа. Акарандашь атехникатә лшарақәа рыла иаарԥштәуп агипс хы амҽхак-ҵакыратә форма, уи алашараеиқәаратә ҟазшьарбага, асахьаркыратә хаҿсахьа апластикатә ҷыдарақәа. Абӷьыц ашәагаа-0,5. Аматериал: ақьаад, акарандаш.
Агипс геометриатә цәеижьқәа ирылху анатиурморт аҩычага аманы. Аҭахрақәа: асахьа акомпозициатә ӡбара абӷьыц аҟьаԥсрақәа, асахьа аконструктивтә шьақәгылашьа, анаԥшратә перспективеи аизышәаратә еизыҟазаашьеи рдыррақәа рхархәарала. Акарандашь атехникатә лшарақәа рыла амаҭәар амҽхак-ҵакыратә формеи уи алашараеиқәаратә ҟазшьарбагоуи раарԥшра.
Абӷьыц ашәагаа-0,5. Аматериал: ақьаад, акарандашь.
Аҿыханҵазы аԥышәара
Аԥштәы змоу аҩычарақәа инарыдкыланы абзазаратә маҭәарқәак ирылху анатиурморт ацәаҩа аҟынтәи аҿыханҵа.
Аҭахрақәа: анатиурморт ашьақәыргылара шьаҭас измоу аҵара-рҿиаратә усумҭа аклассикатә дунеихәаԥшышьақәа. Анатиурморт иблахкыгоу аӡбамҭа анагӡара: анатиурмотор аколористтә гамма ачҳара, аԥштәқәа рыӡбара ақәыргыламҭа амаҭәарқәа рырлашара иахьыԥшу, аԥштәытәи аԥшшәахәытәи еизыҟазаашьақәа, аҿыханҵа, акомпозициа апланқәа рыхцәажәара абжьықәыӷәӷәара; агәҭакы иблахкыгоу аарԥшра аоригиналра аӡбара. Иблахкыгоу ахархәагақәа рыла анатиурморт амаҭәарқәа рматериалтәра аарԥшра. Ашәагаа-0,5 бӷьыц. Аматериал: ақьаад, аӡшәыга, гәашьа.
Акомпозициала аԥышәара
Атематикатә орнамент акомпозициа аԥышәаратә дҵа еиуеиԥшым аҿыханҵатә ҭагылазаашьақәа рҿы (ацәаҳәаҿы, аквадрат аҿы, агьежь аҿы, овал аҿы, акәакьҭарацәа уб.иҵ.).
Аҭахрақәа: иаарԥшу асахьаркыра-ԥшра змоу акомпозициа атема ахцәажәара. Акомпозициа астильтә ӡбара агәҭакы ақәшәара. Атема аидкылара. Акомиссиа азакәан хадақәа инарықәыршәаны аџьоуҳар акомпозициатә шьақәгылашьа (ахаҿсахьа, астиль, аритм, аԥштәқәа рԥыжәара уб.иҵ.) акомпозициа агәҭакы Аграфикатәи иблахкыгоу аарԥшреи. Аџьоуҳар анагӡараан асахьаркыратә материалқәа рымазаара аҩаӡара.
Абӷьыц ашәагаа-0,5. Аматериал: ақьаад, акарандашь, акалам, атуш, аӡшәыга, гәашьа, атемпера (иалхны).
Адкыларатә ԥышәарақәа рҿы абитуриентцәа ирыӡбо ауснагӡатәқәа:
Рисунок:
1. Аидкылара
2.Аконструктивтә шьақәгылашьа
3. Пропорции
4. Ашьаҭатә ӡбара
5. Аусура ахаҭабзиара
Живопись:
1. Аидкылара
2. Аргылара
3. Аԥштәқәа рыӡбара
4. Колорит
5. Аусура ахаҭабзиара
Акомпозициа:
1. Сюжет
2. Аидкылара
3. Аԥштәқәа рыӡбара
4. Колорит
Качествоработы.
Аԥсуа литературазы апрограмма
Аԥсуа бызшәазы апрограмма
Апрограмма аматематика
Абри апрограмма шьақәгылоуп ҩ-ҟәшак рыла.
Актәи аҟәшаҿы еиқәыԥхьаӡоуп ҿырҳәалатәи еиԥш аҩыратә ԥышәараҿгьы иҭало имазароуп аматематикатә еилкаара хадақәа.
Аҩбатәи аҟәшаҿы ицәыргоуп ҿырҳәалатәи аԥышәара атеориатә хәҭа азҵаарақәа рсиа. Аҩыратә ԥышәара аҽазыҟаҵараан иахәҭоуп иарбоу аҟәша аҟынтәи ашьақәырӷәӷәарақәа рҳәоуқәа рбара.
Ихадоу аҟазареи
Аԥышәара иахысуа илшозароуп:
-иаабац, ажәабатә еиҟәыршәшәагақәа раҳасабала иарбоу ахыԥхьаӡарақәа арифметикатә усқәа рымҩаԥгара; иарбоу ахыԥхьаӡарақәеи аҳасабрақәа рылҵшәақәеи иахәҭоу аиашара рыманы рыхыркәшара; акалькулиатор, мамзаргьы аҳасабразы атаблицақәа рхархәара.
-аҽеиҭакрақәа злоу арацәа, ашьацмақәа еиԥшу реиҭакрақәа рымҩаԥгара
аҩаӡаратә, арбагатә, алогарифмтә, тригонометриатә функциақәа.
- ацәаҳәатә, аквадраттә, аҩаӡаратә, арбагатә, логарифмтә, тригонометриатә функциақәа рграфика ашьақәыргылара.
-актәии аҩбатәии аҩаӡара змоу аиҟарамрақәеи, аиҟаратәқәеи, урҭ рахь икылызго аиҟарамзаареи рыӡбара. Арахь, ахәҭакахьала, иаҵанакуеит аҩаӡаратә, арбагатә, алогарифмтә, тригонометриатә функциақәа злоу имариаӡоу аиҟарақәеи аиҟаРАМрақәеи.
- аиҟаратәқәеи аиҟараратә системақәеи реиқәыршәаразы ауснагӡатәқәа рыӡбара.
-агеометриатә фигурақәа аҵәаӷәанҵаҿы раарԥшра, аҟьаԥсраҿы имариаӡоу ашьақәгылашьақәа рҭыжьра.
-алгебратә уснагӡатәқәа рыӡбараан агеометриатә дунеихәаԥшышьақәеи агеометриатәи уснагӡатәқәа рыӡбара аан алгебреи атригонометриеи рметодқәеи рхархәара.
-аҟьаԥсраҿы атрақторқәа аоперациа рзура (атрақторцәа реицҵареи рыгырхареи, атрақтора хыԥхьаӡарала ашьҭыхра), урҭ аоперациақәа рҟазшьақәа рхархәара.
-афункциа аизҳаразы (аиҵахаразы), аекстремумқәа рышьақәыргылараан ихырҿиаау аилкаара ахархәара.
Апрограммаҿы иарбоу адыррақәа рымҽхаки аматериал амазаара аҩаӡареи абжьаратә школ аматематика акурс иақәшәоит. Иҭало ари акурс ахархәагақәа рџьаԥҳанышьҭаҵарҭа зегьы ихы иаирхәар илшоит, анализ алагарагьы налаҵаны. Аха аԥышәаратә уснагӡатәқәа рыӡбаразы абри апрограммаҿы еиқәыԥхьаӡоу аилкаарақәеи урҭ рҟазшьақәеи рымацара агәра ганы рдырра азхоит. Азеиԥшҵаратә школ аҿы иҭҵаам аобиектқәеи афактқәеи иара убас иҭало рхы иадырхәар рылшоит, аха урҭ реилыркаареи рышьақәырӷәӷәареи илшозар.
Арҵага шәҟәқәа рырацәареи урҭ иааиԥмырҟьаӡакәа реиҭаҭыжьреи инарымаданы рҵагашәҟәқәак рҿы аҩбатәи аҟәша хаз игоу ашьақәырӷәӷәарақәа апрограммаҿы аасҭа даҽакала ирыхьӡзар ҟалоит, уснагӡатәқәаны ишьақәыргылахар ҟалоит, мамзаргьы зынӡа иҟамзар ҟалоит. Ас еиԥш ахҭысқәа иаауа арҭ ашьақәырӷәӷәарақәа рдырра аҭахны ихы дақәиҭыртәуам.
I. Ихадоу аматематикатә еилкаарақәеи афактқәеи Арифметика, алгебреиа, алагара анализ
Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡарақәа (N). Имариоу, еилоу ахыԥхьаӡарақәа. Ашага, еиҩшо. Зегь реиҳа азеиԥш шага, иреиҵаӡоу азеиԥш еиҩша.
Ашара аҷыдарақәа 2. 3, 5, 9, 10 ҳәа.
Ахыԥхьаӡарақәа шеибгоу (Z). Арационалтә хыԥхьаӡарақәа (Q), урҭ реицҵара, рышьҭыхра, реихшара. Арациональтә хыԥхьаӡараҚӘА реиҿырԥшра. Ииашоу ахыԥхьаӡарақәа (R), урҭ жәаба-жәабала ашьацмақәа раҳасабала раарԥшра.
Ахыԥхьаӡарақәа ишиашоу рсахьа. Ииашоу ахыԥхьаӡара амодуль, уи агеометриатә ҵакы.
Ахыԥхьаӡаратә ҳәамҭақәа. Аҽеиҭакқәа змоу аҳәамҭақәа. Иркьаҿу ашьҭыхра аформулақәа.
Иԥсабаратәу арационалтә рбага змоу аҩаӡара.
Арифметикатә шьаҭа.
Алогарифмқәа, рҟазшьақәа.
Иалахәуп, ирацәаҩуп.
Еилазаашьак змоу алахәыларацәа. Адац алахәыларацәа аквадраттә трѐхчлен аҿырԥштәы ала.
Афункциа аилкаара. Афункциа адҵашьа. Аҳәаақәҵа аҵакыра. Афункциа аҵакқәа рацәаны.
Афункциа аграфик. Афункциа аизҳареи аиҵахареи; аамҭа-аамҭала, чѐтность, нечѐтенность.
Абжьаратәи аамҭазы афункциа аизҳара (аиҵахара) иазхаша аҭагылазаашьа. Афункциа аекстремум аилкаара. Афункциа аекстремума иахәҭоу аҭагылазаашьа (Аферма атеорема). Аекстремум иазхаша аҭагылазаашьа . Абжьаратәии рыбжьара афункциа еиҳау, иреиҵаӡоу аҵакы.
Афункциа аҳәаақәҵареи аҟазшьа хадақәеи: ацәаҳәатә, аквадраттә y = ах2 +bх + c, степенной у = ахn ( n Î N ), y = kx ,
иҿырԥшыгоу у=ах, алогарифмтә, атригонометриатә функциақәа (y= sinх; у = cosх; у = tgx), арифметикатә шьаҭа. Аиҟаратә. Аеиҟаратә адацқәа. Еиҟароу аиҟаратәқәа ирызку аилкаара.
Аиҟарамрақәа. Аишьашәаламра аӡбарақәа. Еиҟароу аиҟарамра иазку аилкаара.
Аиҟаратәқәеи аиҟарамреи рсистема. Асистема аӡбамҭақәа. Арифметикатәи агеометриатәи прогрессиа. N-тәи алахәыла иформулеи агеометриатә прогрессиа раԥхьатәи n алахәылацәа реицҵалыҵи. Асинуси акосинуси ҩ-аргументк (аформула) реицҵалыҵи реиԥшымзаарақәеи. Аҩымҭахь аиагара аицҵалыҵқәа sin a ± b ;
cosa ± cos b .
Ихырҿиаау аҳәаақәҵа. Еѐ афизикатәи агеометриатәи ҵакы. Ихыҿиаау y = sin x ; y = cos x ; y = tgx ; y = a x ;
y = x n ( n Î Z ).
Агеометриа
Ииашоу, ашәахәа, ахҵәаха, иԥҵәоу; ахҵәахақәа роура. Акәакь, акәакь ахышәара-ҵышәара. Ҵәҩанҵәылеи еизааигәоу акәакьқәеи. Ацәаҳәагьежь, агьежь. Еицтәароу ииашоуп.
Афигурақәа реиҭакра аҿырԥштәқәа, асимметриа ахкқәа.
Аиԥшреи уи аҟазшьақәеи реиҭакра. Атрақторқәа. Аваекторқәа аоперациақәа. Акәакьҭарацәа, уи ақәцәақәа, аганқәа, адиагональқәа. Ахкәакь. Уи амедиана, абиссектриса, аҳаракыра. Аххыцқәа рыхкқәа. Зкәакьҭа иашоу ахкәакь аганқәеи акәакьқәеи реизыҟазаашьақәа.
Ԥшь-ѐхкәакьк: апараллелограмм, акәакьҭаиаша, аромб, аквадрат, атрапециа.
Агьежьи агьежьи. Ацентр, ахорда, адиаметр, арадиус.
Ацәаҳәагьежь иахьысуа. Ацәаҳәеикәшара архәа. Асектор.
Агәҭантәи, ианҵоу акәакьқәа.
Аҵакыра аформулақәа: ахкәакь, акәакьҭаиаша, апараллелограмма, аромб, аԥшьыркца, атрапециа.
Ацәаҳәагьежь ауреи ацәаҳәагьежь архәа ауреи. Арадиан акәакь ашәага-зага. Агьежь аҵакыреи асектор аҵакыреи.
Аиԥшра. Асеиԥш иҟоу афигурақәа. Ас еиԥш иҟоу афигураҚӘА рҵакырақәа реизыҟазаашьа.
Аҟьаԥсра. Еицтәароу, еихҵәо аҟьаԥсрақәа.
Аиашеи аҟьаԥсреи реишьашәалара.
Акәакь иашоуп аҟьаԥсра аманы. Аҟьаԥсра аперпендикулиар.
Ҩ-ганктәи акәакьқәа. Ацәаҳәатә кәакь ҩ-ганк змоу акәакь.
Ҩ-ҟьаԥсрак рперпендикулиарра.
Аганрацәақәа, урҭ рықәцәақәа, рѐбра, рҳәаақәа, адиагональқәа. Ииашоу, ирнаау апризмақәа; апирамидақәа. Апризма иашеи апирамида иашеи. Апараллелепипедқәа, рыхкқәа.
Агьежьра афигурақәа: ацилиндр, аконус, аусхк, акәымпыл. Ацентр, адиаметр, аусхк арадиус, ашар. Асфера иахьысуа аҟьаԥсра.
Ақәыԥшылара аҵакыреи апризма амҽхаки рформулақәа.
Апирамида ақәыԥшылареи амҽхаки рҵакыра аформулақәа.
Ақәыԥшылара аҵакыреи ацилиндр амҽхаки рформулақәа.
Ақәыԥшылара аҵакыреи аконус амҽхаки рформулақәа.
Объѐма шара аформулақәа.
Асфера аҵакыра аформулақәа.
II. Ихадоу аформулақәеи атеоремақәеи
Алгебреиа алагара анализ
Афункциа аҟазшьақәа у = kx + b и еѐ график.
k
Афункциа аҟазшьақәа у = ах2 + bх + с и еѐ аграфик.
Аквадраттә еиҟарара адацқәа рформула.
Аквадраттә трѐхчлен ацәаҳәатә шьҭыхгақәа рыла аилаҳара.
Ахыԥхьаӡаратә еиҟарамрақәа рҟазшьақәа.
Аҩымҭа, аҩаӡара, ахатәы логарифм.
Афункциақәа y = sin x, y = cos x, урҭ рграфика ралкаара, рҟазшьақәа.
Афункциа аҳәаақәҵареи аҟазшьақәеи y=tg x и еѐ график.
sin x = a ахкы аиҟаратәқәа рыӡбара; cos x = a; tg x = a.
Анагара аформулақәа.
Аргументк атригонометриатә функциақәа рхьыԥшра.
Атригонометриатә функциақәа ҩынтәны аргумент.
Ҩ-функциак рхырҿиааратә еицҵалыҵ.
Агеометриа
Еиҟароу ахкәакь аҟазшьақәа.
Ахҵәаха ахи аҵыхәеи еиҟароу акәаԥқәа рҟазшьақәа.
Ииашоу реишьашәалара аҷыдарақәа.
Ахкәакь акәакьқәа реицҵалыҵ. Иҭыгга иҟоу акәакьрацәа адәахьтәи акәакьқәа реицҵалыҵ.
Апараллелограмма аҷыдарақәа.
Ахкәакь азааигәара ҳзыхцәажәаз ацәаҳәагьежь.
Ахкәакь ианҵоу ацәаҳәагьежь.
Ацәаҳәагьежьи еѐ аҟазшьеи ирхьысуа.
Ацәаҳәагьежь иану акәакь ашәара.
Ахкәакь еиԥшу аҷыдарақәа.
Пифагор итеорема.
Апараллелограмма, ахкәакь, атрапециа рҵакырақәа рформулақәа.
Ҩ-кәаԥк аҟьаԥсра ирыбжьоу аформула.
Ацәаҳәагьежь аиҟаратәра.
Аиашеи аҟьаԥсреи реишьашәалара иадыргоуп.
Аҟьаԥсрақәа реишьашәалара иадыргоуп.
Аиашеи аҟьаԥсреи рперпендикулиарра иазку атеорема.
Трѐх аперпендикулиарқәа ирызку атеорема.
Аматематиказы абилеҭ аҿырԥшы афизика-математикатә факультет азы
1. Афункциа аҟазшьақәа у = kx + b и еѐ график.
Агеометриатә прогрессиа. N-тәи алахәыла иформулеи апрогрессиа алахәылацәа n реицҵалыҵи.
2. Х-перпендикулиарк ирызку атеорема. (Ашьақәырӷәӷәара).
Акәакь иашоуп аҟьаԥсра аманы. Аҟьаԥсра аҟынтәи аперпендикулиар.
3. Син x = a ахкы аиҟаратәқәа рыӡбара; cos x = a; tg x = a.
4. ииашоу ахкәакьтә пирамида ашьаҭа аҳаракыра 6 см иаҟароуп, аганахьтәи аваҵыс апирамида аҳаракыра 60°акәакь шьақәнаргылоит. Ишәыԥшаа апирамида амҽхак.
Иҷыдоу афакультетқәа рзы абилеҭ аҿырԥшы
1. Косинус ҩ-аргументк реицҵалыҵи реиԥшымзаарақәеи, афункциа аҟазшьа хадақәеи аграфики
y = ax2 + bx + c (a = 0)
2. Ақәыԥшылара аҵакыреи апризма амҽхаки рформулақәа. Еиҟароу ахкәакь аҟазшьақәа.
3. Аиҟарамра аӡбара
|
х + 3 |
> |
1 |
. |
|
|
х2 -5х+6 |
2 |
|||
|
|
|
35
4. Ииашоу ахкәакьтә призма амҽхак аԥшаара, уи ашьаҭа аганқәа 2 иаҟаразар, аганахьтәи ақәыԥшылара аҵакыра ашьаҭақәа рҵакырақәа реицҵалыҵ иаҟаразҭгьы.
Аҩыратә ԥышәаразы абилеҭ аҿырԥшы 1. Аиҟарамра аӡбара:
2. Аиҟаратә аӡбара:
3. Аиҟаратә аӡбара:
4. Аиҟарамра аӡбара:
5. \ \ Ииашоу, еиҟароу атрапециа аганқәа злоу, ииашоу акәакь ала еихысуеит. Атрапециа аганқәа роурақәа рыԥшаара, уи аҵакыра 12см иаҟаразар2 , аҳаракыра аура акәзар 2см иаҟароуп.
Апрограмма афизиказы
Азеиԥш рбагақәа
Абри апрограмма еиқәыршәоуп абжьаратә азеиԥшҵаратә школ апрограмма ашьаҭала.
Апрограмма апунктқәа реиҳарак рышьақәыргылара, ҵакыла, аҭак аплан еиҵыхуп.
Аҽазыҟаҵараан еиҳарак ахшыҩзышьҭра аҭатәуп афизикатә закәанқәеи ацәырҵрақәеи рҵакы аарԥшра, ахышәаҵышәақәеи аилкаарақәеи рфизикатә ҵакы аилыркаашьа, иара убас аҳасабтәқәа рыӡбараҿы атеориатә материал ахархәашьа.
Аԥышәаҩ Идыруазароуп Си асистема аҳасабраан ахархәашьа, апрограммаҿы иарбоу асистеманҭыҵтәи акқәа рдырра.
Апрограмма апунктқәа рҭак аҵаулара ҳәаақәнаҵоит абжьаратә школ азы икьыԥхьу арҵага шәҟәқәа рҵакы.
I. Механика
Акинематика
Амеханикатә ҵысра. Амеханика аныҟәара азыҟашьатә. Аматериалтә кәаԥ. Аԥхьаӡара асистема. Атраекториа. Аиҭаҵреи уи апроекциеи ртраектор. Амҩа. Аццакра. Аласрақәа реицҵара.
Арццакра. Ишиашоу еиҟароу аныҟәара. Аццакреи, акоординатқәеи, амҩеи аамҭа иахьыԥшуп.
Аҵәаӷәархәаратә ҵысра.
Ацәаҳәагьежь еиҟараны аныҟәара. Акәакьтә ццакыра. Аикәшара аамҭеи алассы-лассреи. Ацәашьы ацәаҳәагьежь ала аныҟәараан арццакра. Ацәеижьқәа рхы иақәиҭны ркаҳара. Зхы иақәиҭны икаҳауа ацәеижь Арццакра.
Динамика
Ацәеижьқәа реинырра Ниутон Раԥхьатәи изакәан. Абхәа аинерциалтә системақәа ирызку аилкаара. Еинштеин изыҟашьатә принцип.
Амч. Амеханикаҿы амч. Аматериалтә кәаԥ аус зуа амчқәа реицҵара.
Ацәеижь аинертра. Амасса. Ажәпара.
Ниутон аҩбатәи изакәан. Амчи амассеи ршәара акқәа.
Ниутон ахԥатәи изакәан.
Адунеизегьтәи ахьанҭара азакәан. Агравитациатә еснагьтәи, ашәага-загақәа еѐ. Ахьанҭара амч. Ахьанҭара амч аҳаракыра амч иахьыԥшуп.
Аӷәӷәара амчқәа. Адеформациақәа ирызку аилкаара. Гук изакәан.
Аиҿыхара амчқәа. Иҩоу аиҿыхара: аҭынчра аиҿыхареи ақәҵәраара аиҿыхреи. Аихьшьра акоеффициент. Иҷабуа аиҿыхра. Ниутон изакәанқәа ацәеижь акапанқәа ԥхьаҟа рныҟәаразы рхархәара. Ацәеижь акапан. Акапандара. Ақәыӷәӷәара хьанҭақәа. Ниутон изакәанқәеи аматериалтә кәаԥ ацәаҳәагьежь ала аныҟәаразы рхархәареи. Иԥсабаратәым аспутникқәа рныҟәара. Раԥхьатәи акосмостә ццакыра.
Амеханикаҿы аиқәырхара азакәанқәа
Аимпульс (аныҟәара ахыԥхьаӡара) аматериалтә кәаԥ.
Амч аимпульс. Аимпульси аимпулс аизҳара аимадара
аматериалтә кәаԥи амч аимпульси рыла. Ацәеижь аимпулс. Азакәан
аимпульс аиқәырхара. Ареактивтә ҵысра.
Амеханикатә усура. Амчхара. Аенергиа. Аусуреи амчхареи ршәара акқәа.
Акинетикатә енергиа. Ацәеижь акинетикатә енергиа аизырҳареи ацәеижь иаду амчқәа русуреи реимадара.
Апотенциалтә енергиа. Адгьыл ақәыԥшылара азааигәара ацәеижьқәа рылшарақәа рымчхара. Еилаҟацаны еицаку ацәеижь апотенциалтә енергиа.
Амеханикатә енергиа аиқәырхара азакәан.
Твѐрдтәи ацәеижь астатика
Амчқәа реицҵара. Агьежьра агәҵәы иаҿырԥшны амч амомент.
Амоментқәа рыԥҟара.
Ацәеижь аибакапанра аҭагылазаашьақәа. Ацәеижь ахьанҭара ацентр. Иҭышәынтәалоу, иҭышәынтәалам, хьаас измам ацәеижьқәа рибакапан.
Аӡшьарқәеи агазқәеи рмеханика
Ақәыӷәӷәара. Ақәыӷәӷәара ашәага акқәа: паскаль, мм рт. ст.
Паскаль изакәан. Аӡшьар аҵеи аҳаԥшьа аҭӡамцқәеи рықәыӷәӷәара.
Еимадо адақәа.
Аҳауатә қәыӷәӷәара. Торричелли Иԥышәа. Аҳаракыра змоу аҳауатә қәыӷәӷәара аԥсахра.
Архимед изакәан аӡшьар, ма агаз иалоу ацәеижьқәа рзы.
Аԥсыбаҩқәа рыӡсара.
Амеханикатә ҵысрақәеи ацәқәырԥақәеи. Абжьы Аҵысратә ҵысра иазку аилкаара. Аҵыс-ҵысра аамҭеи алассы-лассреи.
Агармониатә ҵысрақәа. Анаскьара, амплитудқәа, афаза агармонтә ҵысраан.
Зхы иақәиҭу аҵыс-ҵысра. Аидара арыԥҟьаҿы аҵысҵысра.
Аматематикатә маиатник. урҭ рҵысра аамҭа.
Агармониатә ҵысрақәа раан аенергиа аҽеиҭакрақәа.
Иҿыцәаауа аҵыс-ҵысрақәа.
Мчыла аҵыс-ҵысра. Арезонанс.
Ацәқәырԥатә процессқәа ирызку аилкаара. Надаада, аушәақә ацәқәырԥақәа. Ацәқәырԥа аура. Ацәқәырԥ алаҵәара аццакра. Аволнқәа рфронт.
Ацәқәырԥақәа ринтерференциа. Гиуигенс ипринцип. АцәқәырԥаҚӘА рдифракциа.
Ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа. Абжьы аццакра. Ашьҭыбжь абжьи аҳаракыреи.
II. Амолекулиартә физикеи атермодинамикеи Амолекулиартә-кинетикатә теориа ашьаҭақәа
Амолекулиартә-кинетикатә теориа аԥҟара хадақәеи урҭ рԥышәатә ҵаҵӷәы рыҭареи. Броунов иныҟәара. Амолекулақәа рмассеи рышәагааи. Амаҭәашьар аҩ. Еснагьтәи Авогадро. Агазқәеи, аӡшьарқәеи, твѐрдтәи ацәеижьқәеи рҿы амолекулақәа реиҭаҵра аҟазшьа. Аԥхарратә еибакапанра. Ашоуреи еѐ афизикатә ҵаки.
Ашоурақәа ршкала Цельсиа.
Зеиӷьыҟам агаз. Зеихьӡаҟам агаз амолекулиартә-кинетикатә теориа аиҟаратә хада. Амолекулақәа бжьаратәла ркинетикатә енергиеи аԥхарреи. Еснагьтәи Больцмана. Абсолиуттә температуратә шкала.
Клапеирон-Менделеев иеиҟаратә (зеиӷьыҟам агаз аҭагылазаашьа аиҟаратә). Иуниверсалтәу агаз еснагьтәи. Аизотерматә, аизохортә, изобартә процессқәа.
Атермодинамика аелементқәа
Атермодинамикатә система. Асистема аҩнуҵҟатәи амчхара. Аԥхарра ахыԥхьаӡареи аусуреи аҩныҵҟатәи аенергиа аԥсахра ауснагӡатәқәа раҳасабала. Ацәеижь аԥхарраѐмкость. Атермординамика актәи азакәан. Атерминодинамика актәи азакәанқәа аизопроцессқәа рхархәара. Агаз аусура pV - диаграммақәа рыла аԥхьаӡара. Аизохортәи аизобартәи процессқәа раан атомк змоу зеиӷьыҟам агаз аԥхарраѐамкость .
Аԥсабараҿы апроцессқәа хнырҳәышьа шрымам. Атермодинамика аҩбатәи азакәан. Аԥхарратә моторқәа русура афизикатә шьаҭақәа. Аԥхаратә рныҟәага Кпд-и уи иреиҳаӡоу аҵаки.
Амаҭәашьар агрегаттә ҭагылазаашьа аԥсахра Афақьҟаҵара. Ахылҩа-ԥсылҩа ахылҵра, аилашра. Афакьҟаҵара аԥхарра ахәҭа. Игәылҭәаау ахылҩа-ԤСЫлҩа. Ибеианы иҟоу афақь ақәыӷәӷәареи ажәпареи ашоура иахьыԥшуп. Аилашра аԥхарра ақәыӷәӷәара иахьыԥшуп . Акритикатә температура. Ацәаакыра. Азыҟашьатә цәаакыра.
Амаҭәашьар акристаллтәи амфоратәи ҭагылазаашьа. Арҭәара ахәҭатә ԥхарра.
Аԥхарратә баланс аиҟаратәра.
III. Аелектродинамика
Афымцастатика
Афымцатә еиҵаҵақәа. Хәҭа-хәҭалатәи афымцатә еиҵаҵа. Амҩангагақәеи адиелектрикақәеи. Афымцатә ҭарчеи аиқәырхара азакәан. Фымцала еиҵаҵоу ацәеижьқәа реинырра. Афымцаскоп. Акәаԥтә еиҵаҵа . Акулон азакәан.
Афымцатә дәы. Афымцатә дәы аибарххара.
Афымцатә дәы ақәыӷәӷәаратә цәаҳәақәа (амчратә цәаҳәа).
Еижәлантәу афымцатә дәы. Акәаԥтә еиҵаҵа афымцатә дәы аибарххара. Адәқәа рсуперпозициа апринцип. Уединѐнтә мҩангагатә еиҵаҵоу аусхк адәы.
Афымцастатикатә дәы амчқәа русура. Апотенциалқәеи апотенциалақәа реиԥшымзаареи. Акәаԥтә еиҵаҵа адәы апотциал. Алшарақәа реивгареи афымца-статикатә адәы аибарххареи реимадара. Аеквипотенциатә қәыԥшыларақәа. Афымцатә дәы аҿы амҩангагақәеи адиелектрикақәеи. Амаҭәашьар адиелектрикатә цәылсра. Афымцаѐмкость. Аконденсаторқәа. Иҟьаԥсу аконденсант адәы. Иҟьаԥсу аконденсатор афымцаѐмкость. Аконденсантқәа еишьҭаргыланы, еицтәараны реиԥшьра. Еиҵаҵоу аконденсатор афымцастатикатә дәы амчхара. Афымцатә дәы аенергиа.
Еснагьтәи афымца
Афымцатә фымца. Афымцалашара амч. Адаҷ аҿы афымцалашара аҟазаара аҭагылазаашьақәа. Рдс афымцарныҟәагатә мчы). Аибарххара.
Ома азакәан адаҷ аҭыԥ азы. Амҩангага Омикатә ҿагылара. Ахәҭатә ҿагылара . Ахәҭактә хьыԥшра
ашоура аҿагыларақәа. Амҩангара ду. Амҩангагақәа еишьҭаргыланы, еицтәараны реиԥшьра.
Ома азакәан адаҷ наӡа азы. Афымцалашара ахыҵхырҭақәа, урҭ реиԥшьра. Адаҷ афымцалашареи апотенциалқәа реиԥшымзаареи ршәара.
Афымцалашара аусуреи амчхареи. Џьоул-Ленц изакәан. Аметаллқәа рҿы афымцатә фымца.
Афымцалитқәа рҿы афымцатә фымца. Афымцализ азакәан (Фарадеи изакәан).
Авакуум аҿы афымцатә фымца. Атермоелектронтә емиссиа. Аелектронтә лампа-адиод. Аелектрон-шәахәатә трубка. Аполбжамҩангагақәа. Абжамҩангагацәа рхатәы, ирылаԥсоу рымҩангара ашоура аҟынтәи, р-n — аиасреи уи аҟазшьақәеи.
Агазқәа рҿы афымцатә фымца. Зхала иҟоу, зхала иҟам аразриадқәа. Аплазма иазку аилкаара.
Магнетизм
Амхылдызтә дәы. АмхылдызТӘ дәы афымца змоу арамка анырра. Аагниттә дәы аиндукциа (амхылдызтә индукциа). Амхылдызтәи аиндуқциа ацәаҳәақәа. Ишиашоу ицо амхылдызтәдәи асоленоиди рсахьақәа.
Амхылдызтә дәы аҿы афымца змоу амҩангага аус зуа амч.
Ампера азакәан.
Амхылдызтә дәы еиҭаҵуа аҭарчеи анырра. Лоренц имч.
Афымцамхылдызтә индукциа
Амхылдызтә рҩаш. Фарадеи Иԥышәарақәа. Афымцамхылдызтә индукциа ацәырҵра. Аԥшатлакәтә фымцатә дәы. Афымцамагниттә идукциа азакәан. Ленц Иԥҟара. Ахатәиндукциа. Аиндуктивра. Ахатәиндукциақәа Едс.
Аиндуктивра акәанҷ амхылдызтә дәы амчхара афымца аманы.
Афымцамхылдызтә ҵысрақәеи ацәқәырԥақәеи Зҽызыԥсахуа афымцатә фымца. Амплитудатәи аус зуа
(хра злоу) аамҭа-аамҭала зҽызыԥсахуа ақәыӷәӷәареи афымцалашареи рҵакы.
Аиндукциатә генераторқәа рыла аҽеиҭакратә фымца аиура. Атрансформатор. Афымцатә енергиа аҭара.
Аҵысратә контур. Аконтур аҿы зхы иақәиҭу афымцамхылдызтә ҵысрақәа. АҵысраТӘ контур аҿы аенергиа аҽеиҭакрақәа. Томпсон иформула аҵыс-ҵысра аамҭа азы. Иҿыцәаауа афымцамхылдызТӘ ҵысра.
Афымцатә даҷқәа рҿы мчыла аҵыс-ҵысра. Агармониатә фымца адаҷ аҿы активла, ѐмкосттә, аиндуктивтә ҿагылара. Афымцатә адаҷқәа рҟны арезонанс.
Иаарту аҵысратә контур. \ \ Герц иԥышәа.
Афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа. Урҭ рҟазшьақәа. АфымцамхылдызТӘ цәқәырԥаҚӘА ршкала. Ашәахәеи афымцамхылдызтә волнақәеи. Арадио Попов иаԥҵара.
IV. Оптика
Агеометриатә оптика
Алашара аԥсабара агәаанагарақәа рыҿиара. Алашара ишиашоу аларҵәара азакәан. Ашәахәа аилкаара.
Алашара аныԥшра азакәанқәа. Асаркьа ҟьаԥс.
Алашара аҽеиҭакра азакәанқәа. Аҽеиҭакра абсолиуттәи азыҟашьатәи рбагақәа. Апризмаҿы ашәахәақәа рцашьа. Ихарҭәаау (аҩныҵҟатәи) аныԥшра ацәырҵра.
Алинза ҵаӷақәа. Алинзак афокустә бжьаӡареи аоптикатә мчи. Асахьа ашьақәыргылара еизызго, иԥсаҟьоит-шьих алинзақәа рҿы. Аленза аформула. АЛИНЗАқәа ирырҭо аизырҳара.
Аоптикатә приборқәа: алупа, афотоаппарат, апроекциатә аппарат, амикроскоп. Арҭ априборқәа рҿы ашәахәақәа рцашьа. Абла.
Афизикатә оптика аелементқәа
Алашара ацәқәырԥатә ҟазшьақәа. Алашара аполиаризациа.
Алашара афымцамхылдызтә ԥсабара.
Алашара аццакра еижәлантәу аҭагылазаашьаҿы. Алашара адисперсиа. Алашара аинтерференциа. Акогеренттә хыҵхырҭақәа. Аинтерференциатә сахьаҿы амаксимумқәеи аминимумқәеи рыҟалара аҭагылазаашьақәа.
Алашара адифракциа. Иунг Иԥышәа. Гиуигенс-Френель Ипринцип.
Адифракциатә решѐтка.
Алашара акорпускулиартә ҟазшьақәа. Еснагьтәи Аӷәаӷә. Афотоеффект. Афотоефффект азакәанқәа. Афотон. Еинштеин аиҟаратә афотоеффект азы.
Еинштеин ипостулатқәа. Амассақәеи аенергиеи реимадара.
V. Атоми атомтә гәыцәи
Аԥсаҟьаразы Арузерфорд аԥышәа a - ахәҭаҷқәа. Атом апланетартә модель. Абор акванттә постулатқәа. атом аенергиа аҭыжьреи ахәлабгареи. Иааиԥмырҟьаӡакәа, ацәаҳәатә спектрқәа. Аспектралтә анализ.
Атом агәыцә аилазаара. Аизотопқәа. Атомтә гәыцәқәа реимадара амчхара. Аиадертә реакциақәа ирызку аилкаара. Арадиоактивра. Арадиоактивтә шәахәақәа рыхкқәеи урҭ рҟазшьақәеи. Адаҷтә аиадертә реакциақәа. Атермоатомгәыцәтә реакциа.
Арадиоактивтә шәахәақәа рбиологиатә усура. Арадиациа аҽацәыхьчара.
Афизиказы абилеҭ аҿырԥшы
1. Агравитациатә мчқәа. Адунеизегьтәи ахьанҭара азакәан
2. Зеиӷьыҟам агаз амолекулиартә-кинетикатә теориа аиҟаратә хада. Ашоуреи уи ашәареи.
3. Арадиоактивра. Аизотопқәа. Альфа -, бета -, агамма-шәахәақәа.
4. 10 см афокустә бжьаӡара змоу аизгага линза шаҟа иацәыхараны амаҭәар ықәыргылатәузеи, 10-нтә еиҳау ииашоу асахьа аиуразы?
Апрограмма абиологиа
1. Растения
1.1. Ашәҭ ҵиаақәа рзеиԥш дырра Ашәҭ ҵиаақәеи уи ацәеижьхәҭақәеи: адаци аҟатареи. Аҟата аиҿартәышьа: ахәҵәы, абыӷьқәа, аҷаҷақәа. Ашәҭ-зҽызыԥсахыз ҟатароуп. Ашәыри ажәлақәеи, аԥсабараҿы аларҵәара аҽанраалара. Аҵиаақәа рыԥсҭазааратә формақәа: аҵлақәа, ачықьқәа, аҳаскьын ҵиаақәа. Шықәсыктәи, ҩышықәсатәи, акыршықәсатәи аҵиаақәа.
1.2. Аҵиаатә организм ахацтә еиҿартәышьа. Аизырҳагатә приборқәа рдырра (алупа, амикроскоп). Ахаци уи аиҿартәышьеи: акәырша, ацитоплазма, агәыцә, апластидқәа, авакуолқәа. Аҵиаатә хацқәа рорганикатәи иорганикатәым амаҭәашьарқәа. Ахац аԥсҭазаара: ациТОплазма аныҟәара, ахац амаҭәашьарқәа ралалара, уи аизҳареи ашареи. Аба. Аҵиаақәа рхацтә еиҿартәышьа.
1.3. Корень. Адац. Адацқәа рыхкқәа. Ашьагәыҭтә системақәа рыхкқәа. Адцеи адәахьтәии аҩныҵҟатәии аиҿартәышьа. Адец азонақәа. Адыц аизҳара. Адиц афункциа хадақәа: аӡи аминералтә маҭәашьарқәеи рыхәлабгара, аҵиаа адгьыл аҿы арӷәӷәара. Адаԥшь аԥсыԥлагаҩагара. Адгьыл, уи аҵакы аҵиаақәа рыԥсҭазааразы. Адгьыл ахьчара. Арҵәырақәа. Адгьыл аус адулара, арҵәырақәа ралагалара аҵакы. Адацқәа рыԥсахрақәа, урҭ ауаҩы ихы иаирхәоит.
1.4. Побег. Аҟата аиҿартәышьеи уи афункциа хадақәеи. Аҷаҷа — алагамҭа змоу аҟата, уи аиҿартәышьа. Апытҟәыр аҟынтәи аҟатҵара аҿиара. Абӷьыц. Абыӷь адәахьтәи аиҿартәышьа. Имариоуп, иуадаҩуп абыӷьқәа. Адацркра. Абӷьыцқәа рыҟазаара. Аҵәаҟьа амикроскоптә еиҿартәышьа аҷыдарақәа уи афункциақәа инарымаданы: ахҟьатә ба (ацәа, амшын иахьалало), абӷьыц ихадоу, имҩаԥызго, амеханикатә хацқәа. Афотосинтез. Аԥсыԥлагаҩагара. Абыӷьқәа рыла аӡы ахылҩа-ԥсылҩа ахылҵра. Абӷьыцқәа рыԥсахрақәа. Абӷькаԥсара. аҳауа аҟьашьрақәа рацәыхьчара шхымԥадатәиу. Аиланхарҭақәеи ауадақәеи рыриаҵәара. Ахәҵәы. Ахәҵә аура аизҳара, амахәҿа. Ахыцәқәа ашьақәыргылара. Амҿтәы хәҵәы аҩнуҵҟатәи аиҿартәышьа уи афункциақәа инарымаданы. Ахәҵәы ашәпара аизҳара. Шықәсыктәи амацәазқәа рыҟалара. Аминералтәи аорганикатәи маҭәашьарқәа ахәҵәы ала реиҭаҵра. Аԥсахгатә маҭәашьарқәа рышьҭаҵара. Зҽызыԥсахыз аҟатарақәа: адац, ашәымб, аџьымшьхы, урҭ реиҿартәышьа, абиологиатәи анхамҩатәи ҵакы.
1.5. Аҵиаақәа рырҿиара Разҿиареи уи аҵаки. Аҿиашьа. Авегетативтә ҿиара. Аҵиаақәа рырҿиара авегетативтәи ацәеижьхәҭақәа рыла аԥсабареи аҵиаааӡареи рҿы (зҽызыԥсахыз аҟатарақәа, ахәҵәқәа, аҿыгагақәа, ачықь ашара, алаҵа). Авегетаативтә ҿиара абиологиатәи анхамҩатәи ҵакы. Аҵиаақәа жәлала рырҿиара.
Ашәҭ - \ \ зҽызыԥсахыз аҟата.\ \ Ашәҭ аҵакы аҵиаақәа рырҿиараҿы.\\ \ Арахәыц, аҳәрац, алакәыт реиҿартәышьа. Ахышәҭқәеи урҭ рбиологиатә ҵаки. Еихдоу
ахәаҷа-маҷақәа, аԥша абыбыцыркра. Ахала абыбркра. Аӷьаркра. Ажәлақәеи ашәырқәеи рыҟалара. Ауаҩы иԥсабареи иԥсҭазаареи рҿы ашәыри ажәлақәеи рҵакы. Абнатә ҵиаақәа массала реизгара аԥсабара ианаҭо аԥырхага. Ашәҭ ҵиақәа рыхьчара. Ажәла аиҿартәышьа (ҩ-хәҭакны еилоу, хәҭакны иҟоу аҵиаақәа рҿырԥштәала), урҭ рхимиатә еилазаара. Ажәла аҵәыӷьара аҭагылазаашьақәа. Ажәлақәа рыԥсыԥ лагаҩагара. Ахҵәырқәа рыкрыфареи реизҳареи. Агротехника ажәла алаҵареи аҵиаақәа рааӡареи.
1.6. Аҵиаақәеи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи. Аҵиаа еибгоу цәеижьуп. Ахацқәеи, аба, ацәеижьхәҭақәеи реимадара. Аҵиаатә цәеижь аԥсҭазаара апроцесс хадақәа. Аҵиаақәа реилазаара. Зыԥсы ҭам, зыԥсы ҭоу аԥсабара аекологиатә факторқәеи ауаҩы иусура иадҳәалоу афакторқәеи. Абна, адәҳәыԥш уҳәа аҵиаақәа рҿырԥштәала зыԥсы ҭам, зыԥсы ҭоу аԥсабара аҵиаақәеи афакторқәеи реимадара. Аҵиаақәа абнаҿы, адәаҿы уҳәа реицынхара Аҽанраалара. Ауаҩы иусуреи абна, адәҳәаа аҵиаақәа рыԥсҭазаара анырра анаҭоит. АҵиааҚӘА рыхьчара, рынхарҭа ахьчара, аԥсабара ахьчаразы азакәанқәа.
1.7. Аҵиаақәа рыҟәшақәа Аӡҵиаақәа. Ахацзаҵәтәи ахацрацәатәи ӡҵиаа реиҿартәышьеи рыԥсҭазаареи. Аӡҵиақәа рырҿиара. Арахәыц ӡаҵиаақәа . Амшын ӡҴиаақәа, аԥсабараҿы аӡҵиаақәеи жәлар рынхамҩеи рроль, урҭ рыхьчара. Ашыцламшәқәа. Аиҿартәышьа, аҿиара (аҭыԥантәи ахкқәа рҿырԥштәала). Аторф аҟалара, уи аҵакы. Аҭырасқәа. Аиҿартәышьеи аҿиареи, ауаҩы иԥсабареи иԥсҭазаареи рҿы ироль. Апапынқәа. Аплаунақәа. Ахаҳәрацәа аҟалара. Ажәла ҭацәқәа. Аиҿаргылареи аҿиареи (амзаҵла, аԥсаӡ, ма егьырҭ агәырбӷьы рҿырԥштәала). Агәырбӷьы аларҵәара, урҭ рҵакы аԥсабараҿы, жәлар рынхамҩаҿы. Ақәныжәлақәа (ашәҭқәа). Ажәла зқәу реиҿартәышьеи рыԥсҭазаареи рҷыдарақәа еиҳа зеиҿкаара ҳараку ҵиаа гәыԥны, Урҭ Адгьыл аҿы аҳра шыруа.
1.8. Ажәла змоу аҵиаақәа. Ашәҭ ҵиаақәа рыхкырацәара. Акласс Ҩ-хәҭакны еилоу аҵиаақәа. Аҭаацәарақәа: аџьаршәҭтә (ахәылрҳәытә), агәилшәҭқәа, аҟәыдхкқәа, аҳәира, ашәҭ еилаԥсоу (астртә), мальватәи, амартә, аӡахәа. Аклассика Ҽык змоу аҵиаақәа. аҭаацәарақәа: адәыкрынқәа, арыцқәа. Еиқәаҳаԥхьаӡаз аҭаацәарақәа рҵиаақәа рҷыдарақәа, рбиологиатә ҷыдарақәа, жәлар рынхамҩатә ҵакы. Ауаҩы иусура ашәҭ ҵиаақәа рыхкытә хкырацәара ишаныруа. Зеиуа маҷу ашәҭ ҵиақәа рыхкқәа рыхьчара.
1.9. Ақыҭанхамҩатә ҵиаақәа Акультуратә ҵиаақәа рхылҵшьҭра. Аилкаара хкы. Аҵиаа хкы ҿыцқәа ралгараҿы анаука аихьӡарақәа. Ихадоу ақыҭанхамҩатә ҵиаа (арыцтә, ашәыр-ргәыцтә, ауҭраҭыхтә, ахәшатә, атехникатә уб.иҵ.), урҭ рааӡара абиологиатә шьаҭақәа.
1.10. Аҵиаатә дунеи аҿиара. Аҵиаақәа рыхкырацәареи урҭ рхылҵшьҭреи. Аҵиаақәа рҭоурыхтә ҿиара аршаҳаҭгақәа: адгьыл иҵоу ацәынхақәа. Аҵиаатә дунеи аҿиараҿы ихадоу аетапқәа: хацк змоу, ахацрацәатә ӡҵиаақәа рцәырҵра; афотосинтез ацәырҵра; аҵиаақәа адгьыл ахь рцәырҵра (апсилофитқәа, ашыцламшәқәа, аҭырасқәа, абжьыҟатә, ахҟьатә). Аҭоурыхтә ҿиара апроцесс аан аҵиаақәа рыруадаҩра. Ажәла зқәу иахьатәи аамҭазы аҳра, урҭ рыхкырацәара, адгьыл кәымпыл аҿы рыларҵәара. Ауаҩы инхамҩатә усура аҵиаатә дунеи анырра анаҭоит. Аҵиаақәа рыхьчара.
2. Абактериақәа. Акәыкәбаақәа. Аԥслымшә
2.1. Бактерии Абактериақәа реиҿартәышьеи рыԥсҭазаареи. Абактериқәа рырҿиара. Аҳауа, адгьыл, аӡы, зыԥсы ҭоу ацәеижьқәа рҿы абактериақәа рыларҵәара. Аԥсабараҿы, ааглыхраҿы, амедицинаҿы, ақыҭанхамҩаҿы абактериақәа рроль. Апатогентә бактериақәеи урҭ рҿагылареи.
2.2. Акәыкәбаақәа. Аԥслымшә Оакәыкәбаақәа рҟазшьарбага. Ахылԥа кәыкәбаақәа, урҭ реиҿартәышьа, рыкрыфара. Ирфо, ишҳаму акәыкәбаа. Ашҳам злоу акәыкәбаа ала ахәшә аҭара апрофилактика. Акәыкәбаақәа реизгара аԥҟарақәеи урҭ рыхьчареи. Акәымпылқәеи аҵиаақәеи рсимбиоз. Аԥакәи кәыкәбаақәеи. Апеницилл, уи антибиотикқәа роуразы ахархәара. Ачарчыгақәа. Аԥсыӡқәа аҵиаақәа рчымазарақәа цәырызго паразитқәоуп. Акәыкәбаақәа аԥсабареи анхамҩеи рҿы рроль.
Аԥслымшә аиҿартәышьа. Асимбиоз. Акрыфара. Аҿиара. Аԥсаскьара аԥсабареи анхамҩеи рҿы ароль.
3.Животные
3.1. Аԥстәқәа рдунеи иазку азеиԥш дыррақәа Ахкырацәара, аԥстәқәа рдунеи. Аԥстәқәа рдыргақәа. Аԥстәқәеи аҵиаақәеи реиԥшымзаара хадақәа, урҭ реиԥшра аҟазшьақәа. Аԥсҭазаашьақәеи аԥстәқәа рыхкырацәареи. Аԥсаатәқәа рсистематика.
3.2. Хацк змоу аԥстәқәа Ахацзаҵәтә ԥстәқәа реиҿартәышьеи рыԥсҭазаашьа. Иаабац амеба. Ахац аиҿартәышьа. Анхарҭа ҭыԥ. Аныҟәара. Акрыфара. Аԥсыԥлагаҩагара. Алҵра. Аҿиара. Ациста аҟалара. Ахацызаҵәтә аԥстәқәа рыхкырацәара. Евглена иаҵәа, акрыфара аҷыдарақәа. Аинфузориа-аимаа. Агәамҵра. Ашыӡ паразит. Амшын имариаӡоу (афораминиферқәа, арадиолиариақәа). Аԥсабараҿы имариаӡоу, ауаҩы иԥсҭазаара аҵакы. Имариаӡоу рзеиԥш ҟазшьарбага.
3.3. Акьатеигәаҩатә хкы Акьатеигәаҩақәа рзеиԥш ҟазшьарбагеи рыԥсҭазаашьеи. Аӡымшьатә гидра. Анхарҭа ҭыԥ. Адәахьтәи аиҿартәышьа. Ашәахәатә симметриа Ҩ-Ҿыгҳаракны. Ахацрацәатә организм ахац аиҿартәышьа аҷыдарақәа. Ахҟьатә, аӷьеҩтә, анервтә хацқәа. Анервтә система. Акрыфара. Арегенерациа. Аҿиара. Акьатеигәаҩақәа рыхкырацәара (акораллтә полипқәеи амыҭҳагәқәеи), урҭ рҵакы.
3.4. Ахкқәа Ҟьаԥсуп, Игьежьуп, Амацәаз змоу ахәаҷақәа. Ахкы ахәаҷа Ҟьашьқәа. Азеиԥш ҟазшьарбагеи ахкы хкырацәареи. Агәаҵәа ацәацәаҩ. Ҩ-ганктәи асимметриа. Апаразиттә ԥсҭазаашьа иабзоуроу ашьақәгылашьеи аԥсҭазааратә процессқәеи рҷыдарақәа; арахәааӡара иҟанаҵо аԥырхага, ақәԥаратә уснагӡатәқәа. Ахкқәа рыхкырацәара (ацә адаҷ, аныҩбжьылоккк, апланариа шкәакәа). Ахкы ахәаҷа Гьежьқәа. Азеиԥш ҟазшьарбагеи ахкы аиуеиԥшымзаареи. Ауаҩытәыҩса аскарида-ауаҩы ипаразит. Аҿкчымазара аҽацәыхьчаразы ауснагӡатәқәа. Ахкы Амацәаз змоу ахәаҷақәа. Азеиԥш ҟазшьарбеи ахкы аиуеи. Ақәатә хәаҷа, уи анызаарҭа, адәахьтәи аиҿартәышьа, аныҟәара. Аба, ацәеижьхәҭақәа, аорганқәа рсистемақәа. Аԥсҭазаара апроцессқәа. Арегенерациа. Аҿиара. Адгьылшьақәгылараҿы ақәатә хәаҷақәа рроль.
3.5. Амоллиуска ахкы Амоллиускқәа рзеиԥш ҟазшьарбагеи рыԥсҭазаашьеи. Ахаԥыцда. Анхара, адәахьтәи аиҿартәышьа, акрыфара, аԥсыԥлагаҩагара, аҿиара аҷыдарақәа. Амоллюскқәа рыхкырацәара (аӡҭачы ду, аӡахәа акамыршша, аканҵлаӡы, амыдаӷь, амидиа). Амоллускқәа рҵакы аԥсабараҿы, ауаҩы иԥсҭазаараҿы.
3.6. Ашьапеиҟәшақәа Ртип. Акьыбачымазарақәа рыкласс. Адыӷаҷиақәа рынхарҭа ҭыԥ. Аиҿартәышьа, аԥсҭазаара, аҿиара аҷыдарақәа, адыӷаҷақәа рыхкырацәара. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Абызкаҭаҳа еиԥшу акласс. Адәахьтәи аиҿартәышьа, акрыфара, аԥсыԥлагаҩагара аҷыдарақәа, абызкаҭаҳа ахымҩаԥгашьа адгьыл аҿы аԥсҭазаара инадҳәаланы. Арыҭәа. Адәынтәи аиҿартәышьа. Арыҭәа акультуратә ҵиаақәа ирԥырхагоуп, урҭ рҿагыларазы ауснагӡатәқәа. Апаразиттә арыҭәа ишәарҭоу ачымазарақәа зырҵысуа, изхызго роуп. Ауснагӡатәқәа арыҭәҳәақәа рҟынтәи иӡахуп. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Агәыԥ Ахәаҷа-маҷақәа. Абжы аҿырԥштәы ала ахәаҷа-маҷақәа реиҿартәышьа, рыԥсҭазаара апроцессқәа рҷыдарақәа. Аҿиара. Ахәаҷқәа рыҿиара ахкқәа. Аахәаҷа-маҷақәа ргәыԥ хадақәа. Ахәырбӷьыцмҵәыжәҩақәа. Адәахьтәи аиҿартәышьаҿы анызаарҭа аҽанраалара аҟазшьақәа; аԥарԥалыкьқәа рырҿиареи рыҿиареи. Амжәа ҟанҷ. Ҩ-мҵәыжәҩак змоу. Ауада амҵ-ауаҩы ишәарҭоу ачымазарақәа зырҵысуаи уи аҿагыларазы ауснагӡатәқәеи зхызго ауп. Аӷәаӷәмҵәыжәҩақәа. Ацха ҟазҵо ашьхыц. Ашьхыц ҭаацәара реилазаареи рыԥсҭазаареи: ашьхыцқәа рыкәашара, аӡынра. Аинстинктқәа ахәаҷа-маҷақәа рхымҩаԥгашьа шьаҭас иамоуп. Ашьхааӡара. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Ахәаҷа-маҷақәа рыхкырацәара (колорадатәи абжы, ашышкамсқәа, аҽыбӷаҟазацәа), аԥсабараҿы рроль; апрактикатәи аестетикатәи ҵакы. Ақыҭанхамҩатә культурақәа ирԥырхагоу ахәаҷа-маҷақәа рҿагыларазы абиологиатә знеишьеи аҽаҩра аиқәырхараҿы уи иааннакыло аҭыԥи. Аахәаҷа-маҷа рыхьчара. Ахкы азеиԥш ҟазшьарбага.
3.7. Ахордатә Хордқәа Ртип Аланцетник. Анхарҭа ҭыԥ. Аланецетник илаҟәу хордовны аиҿартәышьа аҷыдарақәа.
Класс Рыбы Аԥсыӡқәа рынхарҭа ҭыԥ. Адәахьтәи аиҿартәышьеи, абаҩеибаркыра, ажьышәақәеи рҷыдарақәа. Ацәеижь агәаҩара. Аҩныҵҟатәи ацәеижьхәҭақәа рсистемақәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа урҭ рфункциақәа инарымаданы. Амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара. Анервтә системеи ацәанырратә цәеижьхәҭақәеи. Арефлексқәа. Ахымҩаԥгашьа. Аҿиара, акәтаӷькаԥсара, аҿиара. Ахылҵ иеиҷаҳара. Аԥсыӡқәа рынхарҭа ҭыԥ аҽанраалара. Амиграциақәа. Аԥсыӡ хкырацәара (агәыԥқәа: аԥсардаҳан еиԥшу, акистеперқәа). Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Аԥстәы анхамҩатә ҵакы. Иԥсабаратәым аԥсыӡ ааӡара, аӡҭачыаӡара. Аԥстәқәа рыхьчара.
Акласс Адәыӡтәиқәа Адаӷь. Анхарҭа ҭыԥ инадҳәаланы аиҿартәышьа, аныҟәара аҷыдарақәа. Анервтә системеи ацәанырратә цәеижьхәҭақәеи. Аҿиареи аҿиареи. Адәыӡтәи хкы рацәала (агәыԥқәа: аҵыхәа змоу, аҵыхәа змам), урҭ рхылҵшьҭра, рҵакы, рыхьчара. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага.
Аҳәазақәа рыкласс Сарашьерица. Анхара, адгьыл аҿы аԥсҭазаара инадҳәаланы аиҿартәышьа, аҿиара, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәа. Арегенерациа. Ҳаамҭазтәи аҳәазақәа рыхкырацәара (агәыԥқәа: ахәырбӷьыцқәа, акәуақәа, акрокодилқәа), апрактикатә ҵаки ахьчареи. Аҳәазақәа рхылҵшьҭра. Ажәытә ҳәазақәа: адинозаврқәа, агыгшәыг хаԥыцтә инцәышқәа. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага.
Аԥсаатә акласс Адәахьтәи аиҿартәышьа, абаҩеибаркыра, ажьышәақәа. Аҩнуҵҟатәи аиҿартәышьа аҷыдарақәа, аԥырра иадҳәалоу аԥсаатә амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара. Анервтә система, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа рыруадаҩра; аԥсаа рхымҩаԥгашьа. Аԥсаатәқәа рырҿиареи рыҿиареи. Ахылҵ ихылаԥшра. Аҵысқәа аԥсабараҿы асезонтә цәырҵрақәа рыҽрықәыршәара (аҭраҟаҵара, аџьамыӷәа зхызгахьоу, аԥырра). Аԥсаа рхылҵшьҭра. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Апаркқәа, абаҳчақәа, адәҳәыԥшқәа, амхқәа, абнақәа, аӡмахқәа, аԥшаҳәақәа, аӡҭачқәа, акаршәрақәа, ацәҳәырақәа, ижьышо аԥсаатәқәа рыԥсаатә. Ауаҩы иԥсабареи иԥсҭазаареи рҿы аԥсаа рроль, аԥсаатәиқәа рыхьчаразы аусмҩаԥгатәқәа рсистема. Аԥсаатәааӡара. Аҩнатә ԥсаатәқәеи, урҭ рыжәлақәеи рхылҵшьҭра.
Ахшфацәа рыкласс Адәахьтәи аиҿартәышьа, абаҩеибаркыра, ажьышәақәа, аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа, ахшфаҩ имаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара аҷыдарақәа. Анервтә система, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа, ахымҩаԥгашьа рыруадаҩра. Аҿиареи аҿиареи, ахылҵ ихылаԥшра. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Ахшфацәа рхылҵшьҭра. Агыгшәыгқәа. Амакәанқәа. Аплацентартә гәыԥқәа. Ахәаҷа зфо, анапмҵәыжәҩақәа. Аҳәынаԥқәа.Ажьа еиԥшу. Ижьышо. Ашьацәԥаҟьақәеи акит ԥшра змоу. Ашьапышьҭыбжьқәа. априматқәа. Ауаҩы иԥсабареи иԥсҭазаареи рҿы ахшфацәа рроль, урҭ рыхьчара. Ахшфацәа рыкласс иаҵанакуа ақыҭанхамҩатә ԥстәқәа. Арахә, ауасақәа, аҳәақәа, аҽқәа. Аҩнытә ԥстәқәа рхылҵшьҭра. Аныҟәгареи, акрырҿаҵареи, ааӡареи.
4. Аԥстәқәа рдунеи аеволиуциа
Аԥстәқәа рдунеи аҭоурыхтә ҿиара аршаҳаҭгақәа: аиҿырԥшра-анатомиатә, аембриологиатә, апалеонтологиатә. Ҷ.Дарвин аԥстәқәа рдунеи аеволиуциа амзызқәа ирызкны (аҭынхара, аҽеиҭакра, иԥсабаратәу алԥшаара). Ахацзаҵәқәа рхылҵшьҭра. Ахацрацәатәқәа рхылҵшьҭра. Аԥстәқәа рдунеи аҭоурыхтә ҿиара апроцесс аан абӷашшара змоу аԥстәқәа реиҿартәышьеи рыԥсҭазаашьа апроцессқәеи рыруадаҩра. (Ауаҩи аԥстәқәеи реиуара). Аԥстәқәа адунеи аҽымԥсахразы агәаанагарақәа рышьақәырӷәӷәамзаара.
5. Аԥсабаратә еилазаарақәа
Ацәеижьқәа рынхарҭа ҭыԥ. Алагылазаара аекологиатә фактор хадақәа, урҭ аҵиаақәеи аԥстәқәеи рнырра. Аԥсабаратә еилазаарақәа (абна, адәҳәыԥш, аӡҭачы рҿырԥштәала). Аԥсабаратә уаажәларраҿы аҵиаақәеи, аԥстәқәеи, акәыкәбаақәеи, абактериақәеи рроль. Аԥсабаратә еилазаараҿы аимадарақәа. Акрыфара адаҷқәа. Ауаҩы иԥсҭазаараҿы аԥсабаратә еилазаарақәа рҵакы. Ауаҩы иусура аԥсабаратә еилазаарақәа рнырра, рыхьчара.
6.Ауаҩи игәабзиареи
Алагала. Ауаҩы ицәеижь азеиԥш хҳәаа.Ауаҩы ицәеижь аиҿартәышьеи, аԥсҭазаареи, игәабзиара ахьчаразы агигиенеи ирызку адыррақәа рҵакы. Ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи. Ацәеижьхәҭақәа рцәеижьхәҭақәеи рсистемақәеи. Ахац аиҿартәышьа (ацитоплазма, агәыцә, арибосомақәа, амитохондриа, амембрана). Ахац аԥсҭазаара апроцесс хадақәа (акрыфара, аԥсыԥлагаҩагара, ашара). Ихадоу аба аиҿартәышьеи афункциақәеи рзы иаазыркьаҿу адыррақәа. Арефлексқәа. Ацәеижь аусура анервтәи агуморалтәи ҭышәныртәалара. Аорганизм акуп.
6.1 Ашьаҟарныҟәаратә система Ашьаҟарныҟәаратә система аҵакы. Ауаҩы ибаҩ, ауаҩи аԥстәқәеи рыбаҩқәа реиԥшра. Аџьатә усуреи ишиашоу аныҟәареи ирыдҳәалоу ауаҩы ибаҩ аҷыдарақәа. Абаҩқәа реиԥшьра ахкқәа. Абаақәа реилазаашьа, реиҿартәышьа, рҟазшьақәа, абаҩқәа реизҳара. Ахәахәарақәа, аидҳәалагақәа реиҵыҵрақәа, аҭԥарақәа, аԥҵәарақәа раан раԥхьатәи ацхыраара. Ажьышәақәа, урҭ рфункциақәа. Ауаҩы ицәеижь ажьышәақәа ргәыԥ хадақәа. Ажьышәақәа русура. Астатикатәи адинамикатәи қәыӷәӷәарақәа. Аритм анырреи ажьышәақәа русура ақәыӷәӷәареи.
6.2. Ашьеи ашьаныҟәареи Ацәеижь аҩнуҵҟатәи алагылазаара, (ашьа, ахацбжьаратә ӡшьар, алимфа), уи азыҟашьатә ҽынкылара. Ашьеи ашьаныҟәареи рҵакы. Ашьа аилазаара. А ашьа аплазма. Свѐртывание крови как защитная реакция организма. Еритроцитқәеи алеикоцитқәеи реиҿартәышьеи рфункциақәеи. Аҿкчымазарақәеи урҭ рҿагылареи. Агәҽанҵаратә лаҵақәа. Аиммунитет. Ароль И. И. Мечникова аиммунитет азы аҵара аԥҵараҿы. Ашьа алаҵара. Адонорра. Ашьеихшаратә цәеижьхәҭақәа: агәи адақәа (адаԥшьқәа, акапиллиарқәа, адақәа). Агәы, уи аиҿартәышьа, аусура. Ашьеикәшара агьежь дуи агьежь маҷи, алимфаеикәшареи. Адақәа рҿы ашьа аныҟәара. Ашьоуратә қәыӷәӷәара. Агәи адақәа русура анервтәи агуморалтәи ҭышәныртәалара. Агәыхьтә чымазарақәа раԥырҟәҟәаара. Ашьацара аан раԥхьатәи ацхыраара. Аҭаҭын ахареи арыжәтә ажәреи агәи адақәеи ирԥырхагоу анырра рнаҭоит.
6.3. Дыхание Аԥсыԥлагаҩагара аҵакы. Аԥсыԥлагаҩагаратә цәеижьхәҭақәа реиҿартәышьеи рфункциақәеи. Абжьытә аппарат. Арыԥҳақәеи аба-хкқәеи рҿы агазеиҭныԥсахлара. Аԥсыԥлагаҩагаратә ҵысрақәа. Арԥҳақәа рыԥсҭазааратә ҭаӡара. Анервтә, агуморалтә ԥсыԥлагаҩагара аҭышәныртәалара. Иԥсабаратәым аԥсыԥлагаҩагара. Аҳауа ала ииасуа аҿкчымазарақәа, аҳауа-цәыкәбартә инфекциақәа раԥырҟәҟәаара, ачымазара аан агигиенатә режим. Аԥсыԥлагаҩагаратә цәеижьхәҭақәа ргигиена. Аҭаҭын ахара аԥсыԥлагаҩагаратә цәеижьхәҭақәа ирԥырхагоу анырра рнаҭоит. Иааҳакәыршаны иҟоу аҳауатә ҭагылазаашьа ахьчара.
6.4. Афатәырсара Афатәырсара аҵакы. Афатә маҭәашьарқәеи афатә аалыҵқәеи. Афтәырсаратә цәеижьхәҭақәа реиҿартәышьеи рфункциақәеи. Ахаԥыцқәа, ахаԥыцқәа рчымазарақәа рыпрофилактика. Афатәиршыгатә ферментқәеи урҭ рҵаки. Афымцырсара ацәеижьхәҭақәа рфункциақәа рыҭҵаараҿы И.П. Павлов ироль. Афараршра. Агәаҵәеи ацауаталақәеи, афатәырсараҿы рроль. Алцәцәаара. Афатәырсара апроцессқәа рҭышәныртәалара, афатәырсара Агигиенатә ҭагылазаашьақәа. Ацәама-жьымақәеи аца-кьатеитә чымазарақәеи, афатә шҳамқәеи раԥырҟәҟәаара, урҭ раан аҳақьымнӡатәи раԥхьатәи ацхыраара. Аҭаҭын ахареи арыжәтә ажәреи афатәырсаразы рнырра.
6.5. Амаҭәашьарқәеи аенергиеи реиҭныԥсахлара. Алҵра. Амаҭәашьарқәеи аенергиеи реиҭныԥсахлара азеиԥш ҟазшьарбага. Апластикатә еиҭныԥсахлара, аенергетикатә еикәыршара, урҭ реимадара. Ацәеижь азы аҵакы ацилқәеи, ашшақәеи, арацәаӡқәеи, аӡи, аминералтә џьыкақәеи. Арыжәтәи ишҳамырку амаҭәашьарқәеи, анаркотикқәеи Авитамин амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара анырра анаҭоит. Урҭ амаҭәашьарқәа реикәыршараҿы рроль. Агиповитаминоз хадақәа. АГИПЕРвитаминозқәа. Афатә аалыҵқәа рҿы авитаминқәа реиқәырхаразы иҟаҵатәу. Акрыфара анормақәа. Арационалтә крыфара. Ашколхәыҷқәа рыкрыфара арежим. Ацәеижь аҟынтәи амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара аҵыхәтәантәи аалыҵқәа рылҵра аҵакы. Аӡкаҭәаратә система ацәеижьхәҭақәа, урҭ рфункциақәа, ачымазарақәа рыпрофилактика. Ацәа аиҿартәышьеи афункциақәеи. Аԥхареиҿкаараҿы ацәа ароль. Аорган аӡрыжәра. Ацәа ацқьара, амаҭәеи ашьаҵеи рзы агигиенатә ҭахрақәа. Аԥхарреи амреи ржәыларақәа, абылрақәеи аҵаақәеи, афымцашок раан апрофилактикеи раԥхьатәи ацхыраареи.
6.6. Аҩныҵҟатәи асекрециа аихақәа. Ацәеижь афункциақәа реизҳареи, рыҿиареи, рҭышәныртәалареи рзы аҩныҵҟатәи асекрециа аихақәа рҵакы. Агормонқәа. Аҩныҵҟатәи асекрециа аихақәа рмаӡаҩныҵҟатәи русура. Ацәеижь аҿиара акалҭтә уаталақәа рроль. Асагәра. Арԥызбеи аԥҳәызбеи ргигиена.
6.7. Анервтә система. Ацәанырратә цәеижьхәҭақәа Иреиҳаӡоу анервтә усура Анервтә система аҵакы ауаҩы ицәеижь афункциақәа рҭышәныртәалареи реиқәшәареи, ацәеижьи аҭагылазаашьеи реимадареи рҿы. Агәҭантәи апериферикатәи нервтә система. Абӷашшараи ахшыбаҩ аҟәшақәеи реиҿартәышьеи рфункциақәеи. Авегетативтә нервтә системра аҩныҵҟатәи ацәеижьхәҭақәа русура аҭышәныртәалараҿы иааннакыло аҭыԥ. Адгьылкәымпыл дуқәа рцәа. Ацәанырратә цәеижьхәҭақәа, урҭ рҵакы. Анализҟаҵагақәа. Аиҿартәышьа, афункциақәа, агигиена. И.м. Сеченови И. П. Павлови иреиҳаӡоу анервтә усура иазку аҵара аԥҵараҿы рроль. Хымԥада, аҭагылазаашьатә рефлексқәа. Аҭагылазаашьатә реалисттә феноменқәа рыҟалареи раанкылареи рбиологиатә ҵакы. Ауаҩы иреиҳаӡоу инервтә усура аҷыдарақәа. Ацәажәареи ахәыцреи. Ахдырра ахшыбаҩ афункциа аҳасабала. Ауаҩы ихымҩаԥгашьа асоциалтә шьаҭа. Аԥхыӡ, уи аҵакы, агигиена. Аџьатә процесс аҿы аусуралшара аԥсахра. Ахшыҩтә џьа ацқьара. Ашколхәыҷқәа рымш арежим. Аникотини, арыжәтәи, анаркотикқәеи анервтә система иаԥырхагоу анырра анаҭоит.
6.8. Аҿиареи аҿиареи Аҿиаратә цәеижьхәҭақәа рсистема. Аӷьаркра, амгәарҭатә ҿиара. Ахәыҷы иира. Ахәыҷы изҳареи иҿиареи. Агәыԥҳәы иаҵоу ахәыҷқәа ргигиена. Арыжәтә, аникотин уҳәа афакторқәа ахылҵ ирԥырхагоу анырра. Ахбыџра аамҭа аҟазшьарбага.
7. Азеиԥш биологиа
Азеиԥш, абиологиатә закәанеизшәарақәа рыҭҵаара абиологиа акурс ахыркәшаратә ҟәша хықәкыс иамоуп. Зыԥсы ҭоу аԥсабара аиҿкаара аҩаӡарақәа: ахацтә, ацәеижьтә, ахкытә, абиоценотикатә, абиосфератә. Ақыҭанхамҩа, ааглыхра, амедицина, агигиена, аԥсабара ахьчара рзы абиологиатә ҭҵаарадырра аҵакы.
7.1 Аеволиуциатә ҵара. Аеволиуциатә теориа ихадоу аԥҟарақәа Ч. Дарвин. Аԥсабарадырра аҿиаразы аеволиуциа атеориа аҵакы. Ахкы ашәага-загақәа. Апопулиациа — аеволиуциеи ахкы ак. Аҵиаақәа рыхкқәеи аԥстәқәа рыжәлақәеи реилкаара. Аеволиуциа арныҟәаратә мчқәа: аҭынхара, аҽеиҭакра, аҟазааразы ақәԥара, иԥсабаратәу алԥшаара. Аеволиуциаҿы иԥсабаратәу алԥшаара ароль хада. Иԥсабаратәым алԥшаареи шьҭралатәи аҽеиҭакреи-аҩнатә ԥстәқәа рыжәлақәеи акультуратә ҵиаақәа рыхкқәеи ралгара шьаҭас иамоуп. Ахархәагақәа рцәырҵра. Аҽанраалара азыҟашьатә ҟазшьа. Амикроеволиуциа. Ахкыҟалара. Аеволиуциа алҵшәақәа: ацәеижьқәа рыҽрықәыршәара, ахкқәа рыхкырацәара.
7.2. Аорганикатә дунеи аҿиара Аорганикатә дунеи аеволиуциа аршаҳаҭгақәа. Аеволиуциа ахырхарҭа хадақәа. Ароморфоз, аидиоадаптациа. Аҿиашьа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа реизыҟазаашьақәа. Абиологиатә прогресси арегресси.Аорганикатә адунеи аҿиара аҭоурых кьаҿ. Аоргантә дунеи Аеволиуциаҿы ихадоу афҩыхаақәа. Каинозоитәи аера аан ажәла зқәу, ахәаҷа-маҷақәа, аԥсаатәқәа, ахшфацәа рыҿиашьа ахырхарҭа хадақәа.
7.3. Ауаҩы ихылҵшьҭра. Дарвин Ҷ.ауаҩы аԥстәқәа дышрыхылҵшьҭроу иазкны. Антропогенез арныҟәаратә мчқәа: асоциалтәи абиологиатәи факторқәа. Ауаатәыҩса рсоциалтә прогресс аҿы ауаажәларратә ԥсҭазаара азакәанқәа рроль хада. Ҳаамҭазтәи ахкы змоу ижәытәӡатәиу, адгьыл иҵоу ауаа. Ауаҩытәыҩсатә расақәа, урҭ рхылҵшьҭра, ракзаара. Асоциалтә дарвинизми арасизми анаукаҿагыларатә, ареакциатә ҵакы.
7.4. Аекологиа ашьаҭақәа Аекологиа амаҭәари ахыдҵақәеи. Аекологиатә факторқәа: абиотикатә , антропогентә, урҭ ацәеижь акомплекстә нырра арҭоит. Афотопериодизм. Аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәа. АЕКОЛОГИАТӘ ҭаҩаҿара. Аԥшра, уи аекологиатә ҟазшьарбага. Апопулиациа, ахыԥхьаӡара аԥсахра, ахыԥхьаӡара аҭышәныртәалашьа; Ахкқәа рационалла рхархәара, реиуеиԥшымра аиқәырхара. Абиогеоценоз. Абогеоценоз аҿы апопулиациақәа реиуЕИԤШЫМзаареи урҭ реимадареи. Афымцамч адаҷқәа.
7.5. Абиосфера иазку ихадоу аҽазыҟаҵарақәа Абиосфера. В.И. Вернадски абиосфера ацәырҵразы. Абиографиа аҳәаақәа. Адгьыл, Адунеитә океан, адгьыл рықәыԥшылара абиомасса. Зыԥсы ҭоу амаҭәашьари уи афункциақәеи. Амаҭәашьарқәа реикәшареи абиосфераҿы аенергиа аиагареи; ноосфера.
7.6. Ацитологиа ашьаҭақәа Ахац-зыԥсы ҭоу аструктуратәи афункционалтәи ак ауп. Ахацтә теориа аԥҟара хадақәа. Ахаца акомпонентқәа реиҿартәышьеи рфункциақәеи: агәыцә, акәырша, ацитоплазма. Ахацы аорганоидқәа: аендоплазматә ҳа, Гольџьи иаппарат, ализосомақәа, арибосомақәа , амитохондриақәа, апластидқәа. Апрокариот, еукариота ахацқәа реиҿартәашьа аҷыдарақәа. Ахац аҿы ахимиатә елементқәа рныҟәгара. Аӡи егьырҭ иорганикатәым амаҭәашьарқәеи, ахац аԥсҭазаараҿы рроль. Аорганикатә маҭәашьарқәа: арацәаӡқәа, алипидқәа, ацилқәа, ануклеинтә ҵәыҵәырақәа, Атф, абиополимерқәа, ахацаҿы рраоль. аферментқәа, аԥсҭазаара апроцессқәа рҭышәныртәалараҿы рролиуциа. ДНК аҩбатәра (арепликациа). Амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлареи аенергиа аиҭакреи ахац аԥсҭазаара шьаҭас иамоуп. Ахац аҿы аенергетикатә еиҭныԥсахлеи уи аҵаки. Аенергетикатә еиҭныԥсахлараҿы Атф аҵакы. Апластикатә еикәыршара. Ахемосинтез. Афотосинтез. Ацилқәа рбиосинтез . Аматрицатә синтез ареакциақәа рҿы ДНК ароль. Агенетикатә код. Атранскрипциа. Атрансляциа. Апластикатәи аенергетикатәи еиҭныԥсахлара апроцессқәа реимадара. Авирусқәа, урҭ реиҿартәышьеи рыԥсҭазаареи рҷыдарақәа, Спид авирус. Спид апрофилактика.
7.7. Ацәеижьқәа рырҿиареи хазхаҭалатәи рыҿиареи Ахац ашара-ацәеижьқәа рырҿиареи хазхаҭалатәи рыҿиареи шьаҭас ирымоуп. Ахац аԥсҭазааратә цикл аилкаара. Амитоз. Амитоз афазақәа. Ахромосомақәа, урҭ ргаплоидтәи рдиплоидтә еизга, аформа ахыԥхьаӡара аҽынкылара. Абиологиатә ҵакы амитоз . Амеиоз. Амейоз афаза. Акросинговер. Амееоз абиологиатә ҵакы. Ацәеижьтә еизааигәахара, насгьы икәалдоу аҿиара ацәеижьқәа. Ацәеижьхәҭақәа. Агаметогенез: аӷьажәла, оогенеза. Аӷьаркра. Алашәа аҿиара (аԥстәқәа рҿырԥштәала). Аембрионшьҭахьтәи аҿиара. Арыжәтәи аникотини ауаҩы ицәеижь аҿиара иаԥырхагоу анырра. Адгьыл аҿы аԥсҭазаара ацәырҵра.
7.8. Агенетика ашьаҭақәа Генетика-ацәеижьқәа рҭынхареи рҽеиҭакреи ирызку ҭҵаарадырроуп. Агенетика аметод хадақәа. Мендель ақалақь ишьақәнаргылаз аҭынхара азакәанқәа амоногибридтәи адигибридтәи еихдарақәа рҿы. Аллелатәи агенқәа реинырра: инагӡаны аԥыжәара амазаара, ихарҭәаам аԥыжәара аҭара, акодоминациа азура, аԥыжәара ду аҭара. Аиҟәырҷҷара азакәан аарԥшразы ихымԥадатәиу аҭагылазаашьақәа. Аиҟәшара ацәырҵрақәа рыстатистикатә ҟазшьа. Иаллельтәым агенқәа реинырра. Адашьма агенетика. Ацәеижьтә хромосомақәа. Аӷәра иацраҳәоу аҭынхара. Ашьҭрамҭа ахромосостә теориа. Агенқәа еибарку рҭынхара. аибаркра аилагара. АхромосОМа аихда. Амедицинеи агәабзиарахьчареи рзы агенетика аҵакы. Аникотини, арыжәтәи, анаркотикқәеи ауаҩы иҭынхара иаԥырхагоу анырра. Агенотипи адәныҟатә ҭагылазаашьа аҭагылазаашьақәеи рроль афенотип ашьақәыргылараҿы. Амодификациатә ҽеиҭакра. Ареакциа анорма. Астатистикатә закәанеизшәарақәа амодификациақәа рҽеиҭакрақәа. Амутациақәа. Амутациақәа реихшара. Аполиплиодиа. Алагылазаара амутагентә факторқәа. Амутациақәа ԥышәарыла роура. Амутациақәа иԥсабаратәым, иԥсабаратәу алԥшааразы материалк аҳасабала. Агомологиатә цәаҳәақәа рзакәан шьҭралатәи аҽеиҭакраҿы Н.И. Вавилов. Апопулиациақәа ргенетика. Агенетика и аеволиуциа атеориа. Абиотехнологиақәеи агенқәа аманипулиациақәеи. Агенетикатә шәарҭадара. Н.И. Вавилов акультуратә ҵиаақәа рхылҵшьҭразы. Аселекциа аметод хадақәа: агибридизациеи иԥсабаратәым алԥшаареи. Ажәлеиӷьтәраҿы иԥсабаратәу алԥшаара ароль. Аҵиаақәа рселекциа. Еихдоу абыбыцркратә ҵиаа ахала абыбркра. Агетерозис. Аполиплоидиеи ихароу агибридизациа. Аҵиаақәеи аселекциа аихьӡарақәа. Аԥстәқәа рселекциа. Аихаҳара ахкқәеи ааӡара аметодқәеи. Аԥстәқәа-аарыхыҩцәа рҿы шьҭралатәи анхамҩатә хәы змоу аҷыдарақәа ранализ аметод. Аҩнатә ԥстәқәа инахароу ргибридизациа. Абиотехнологиа, уи ахырхарҭа хадақәа: амикробиологиатә синтез, агени ахацтә нџьнырра. Аселекциазы абиотехнологиа аҵакы.
Абиологиазы абилеҭ аҿырԥшы
1. Адац. Аиҿартәышьа. Афункциақәа. Адацқәа рыхкқәа. Ашьагәыҭтә системақәа рыхкқәа. Адцқәа рҽыԥсахра.
2. Акьатеигәаҩақәа рыхкы. Аӡымшьатә гидра. Аиҿартәышьеи аԥсҭазааратә процессқәеи рҷыдарақәа. Аԥсабараҿы ароль.
3.Ацәеижь аусура агуморалтә ҭышәныртәалара. Аҩныҵҟатәи асекрециа змоу ауаталақәа. Аихақәа ргипо - гиперфункциа.
4.Адигибридтә еихдарақәа раан аҷыдарақәа рҭынхара азакәанқәа.
Абиологиазы абжьгаратә литература
1. Серебриакова Т., Гуленкова М., Шорина Н. Абиологиа. Аҵиаақәа / абжьаратә школ 6-7 аклассқәа рзы Арҵага Шәҟәы. - М., (аҭыжьымҭа еиуеиԥшым ашықәсқәа).
2. Никишов А.Абиологиа. Аԥстәқәа / абжьаратә школ 7-8 аклассқәа рзы Арҵага шәҟәы. – М., (еиуеиԥшым аҭыжьымҭа ашықәсқәа).
3. Батуев А.С. Абиологиа. Ауаҩы / абжьаратә школ 9-тәи акласс азы Арҵага шәҟәы. – М., (еиуеиԥшым аҭыжьымҭа ашықәсқәа).
4. Батуев А.С. Абиологиа. Азеиԥш биологиа / абжьаратә школ 10-11 аклассқәа рзы Аҵаҩы. – М., (еиуеиԥшым аҭыжьымҭа ашықәсқәа).
5. Чебышев Н.В. иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало Рзы Абиологиа / Ацхыраагӡа. , 2007 ш.
6. Иарыгин В.Абиологиа: 2ҭҭ1 ш. / Иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало рзы аԥаратә цхыраагӡа. , 2004 ш.
Ахимиазқәа апрограмма
I. Ахимиа атеориатә шьаҭақәа
Абитуриент идыруазароуп ахимиатә ҭҵаарадырра ашьаҭақәа (афактқәа, аилкаарақәа, азакәанқәа, атеориақәа), аҿырԥштәқәа ааигалароуп, амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа шьақәиргылалароуп, ахимиатә бызшәа идыруазароуп, ирыдыркылаз аноменклатурала амаҭәашьарқәа рыхьӡ иҳәалароуп, амаҭәашьарқәа рформулақәа идыруазароуп.
Ахимиа амаҭәари ахыдҵақәеи. Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рыбжьара ахимиа аҭыԥ.
Атом-молекулиартә ҵара. Амолекулақәа. Атомқәа. Амаҭәашьар аилазаара аҽынкылара. Азыҟашьатә атомтәи азыҟашьатәи молекулиартә масса. Амасса аиқәырхара азакәан, ахимиаҿы уи аҵакы. Аҩ-амаҭәашьаР ахыԥхьаӡара ак. Амолиартә массақәа. ахыԥхьаӡара Авогадро.
Ахимиатә елемент, имариоу амаҭәашьар, иуадаҩу амаҭәашьар. Ахимиатә елементқәа рдыргақәеи ахимиатә формулақәеи. Амаҭәашьар аҿы ахимиатә елемент амассатә хәҭа уи аформула ала аԥхьаӡара.
Ахимиатә елементқәеи атомқәа релектронтә кәыршақәеи ртомқәа ргәыцәқәа реиҿартәышьа апериодикатә система 1, 2, 3, 4-тәи апериодқәа релементқәа рҿырԥштәала. Аизотопқәа.
Д.И. Менделеев ихимиатә елементқәа аамҭа-аамҭала рзакәан. Раԥхьатәи ԥшь-периодк релементқәа ртомқәа рҿы аелектронқәа реихшара. Апериода маҷқәеи апериод дуқәеи, агәыԥқәеи. Агәыԥ хадақәа хаз игоу рхимиатә елементқәа рҟазшьарбага апериодикатә системаҿы аҭагылазаашьеи атом аиҿартәышьеи шьаҭас иҟаҵаны. Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа аилкаареи, аҭҵаарадырреи атехникеи рыҿиареи рзы апериодикатә закәан аҵакы.
Ахимиатә еимадарақәа рыхкқәа: аковаленттә (аполиартә, аилиартә), аионтә, аӡритә, аихатәы. Еиуеиԥшым ахкқәа змоу аимадарақәа змоу аидҳәалагақәа рҿырԥштәқәа. Авалентреи аҵәыҵәрикра аҩаӡареи. Ахимиатә реакциақәа рыхкқәа: аиԥшьра, аилаҳара, аԥсахра, аиҭныԥсахлара ареакциақәа. Аҵәыҵәрикра-еиҭашьақәыргыларатә реакциақәа. Ахимиатә реакциақәа рыԥхарратә еффект. Ахимиатә реакциақәа рыласра. Аццакра ақәҿызҭуа амаҭәашьарқәа рыԥсабара, реизакра, ршоура иахьыԥшуп. Акатализ. Ахимикатә реакциақәа реиҭашьақәгылара. А ахимиатә еибакапанреи уи анаскьара аҭагылазаашьақәеи. Аилаӡҩақәа. Амаҭәашьарқәа рӡыҭра. Апрепаратқәа рыӡыҭра рыԥсабара , рԥхарра, рықәыӷәӷәара иахьыԥшуп . Аилаӡҩараан аԥхарратә еффект. Аилаԥсақәа реизакра. Ааглыхреи, ақыҭанхамҩеи, абзазареи рҿы аилаӡҩақәа рҵакы. Афымцалитикатә диссоциациа. Адиссоцициа аҩаӡара. Иӷәӷәоу, иԥсыҽу афымцалитқәа. Аионтә еиҭныԥсахлара ареакциақәа. Акисилқәеи, аҵәыҵәырақәеи, аџьыкақәеи релектролитикатә диссциациа .
II.Иорганикатәым ахимиа
Апериодикатә закәан шьаҭас иҟаҵаны абитуриентцәа ирдыруазароуп агәыԥқәеи апериодқәеи рыла аелементқәа реиҿырԥшратә ҟазшьарбага рыҭара.
Аелемент аҟазшьарба иаҵанакуеит атом аелектронтә конфигурациа; аидҳәалагақәа рҿы аелемент аҵәыҵәрикра авалентрақәеи аҩаӡарақәеи; имариоу амаҭәашьарқәа рформақәеи аидҳәалагақәа рыхкы хадақәеи, урҭ рфизикатәи рхимиатәи ҟазшьақәа, алабораториатәи ааглыхратәи знеишьақәа; аелементи уи аидҳәалагақәеи аԥсабараҿы рыларҵәара, уи аидҳәалагақәа рхархәара апрактикатә ҵаки ахырхарҭақәеи. Ахимиатә ҟазшьақәа рыхцәажәараан иаарԥшызароуп иорганикатәым, аорганикатә еидҳәалагақәа злахәу ареакциақәа (аҵәҵәыра-ихадоу, аҵәыҵәрикра-еиҭашьақәыргыларатә еиҭакрақәа), иара убас зхаҭабзиара ҳараку ареакциақәа. Ахимиатә ҟазшьақәа аарԥшуп амолекулиартә, иркьаҿу аионтә хкы ала ареакциа аиҟаратәқәа, мамзаргьы аелектронтә еиҟаратәқәа рыла аҵәыҵәриркыга, аиҭашьақәыргылага арбаны, ареакциа амҩаԥгаразы аҭагылазаашьақәа. Аоксидқәа аҵәҵәыратә, ихадоу, амфотертә. Аоксидқәа роуреи рҟазшьақәеи. Амфотерра. Ашьаҭақәа, урҭ роурц азы иҟаҵатәу, аҟазшьақәа. Аҵәыҵәырақәа, урҭ роура, рҟазшьақәа, рхархәара. Амфотерра. Аҵәҵәырақәа , аҟазшьақәа, аиуразы иҟаҵатәу. Анеитрализациа ареакциа. Аџьыкақәа. Аилазаашьеи аҟазшьақәеи. Аџьыкхышқәа ргидролиз.
Аӡри. Ахимиатә, афизикатә ҟазшьақәа. Аҵәыҵәри, аметаллқәа роксидқәа, аорганикатә маҭәашьарқәа аус рыцура. Аӡри екологиала ицқьоу былтәи аӡаи раҳасабала ахимиатә ааглыхразы ахархәара.
Аҵәыҵәри. Ахимиатә, афизикатә ҟазшьақәа. Аллотропиа.
Аҵәыҵәри ахархәара. Аԥсабараҿы аҵәыҵәри аикәшара.
Аӡы. Афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Акристаллогидратқәа. Ааглыхреи, ақыҭанхамҩеи, абзазареи, аԥсабареи рҿы аӡы аҵакы. Аӡҭачқәа аҟьашьра рацәыхьчара.
Агалогенқәа. АгалоГЕНқәа рзеиԥш ҟазшьарбага. Аԥсабараҿы агалогенцәа реиԥшьырҭақәа, урҭ рхархәара.
Ахлор. Афизикатә, ахимиатә ҟазшьақәа. Иорганикатәым, аорганикатә маҭәашьарқәа рҭакқәа. Ааглыхраҿы ахлор аиура. Ахлор аидҳәалагақәа. Ахлори уи аидҳәалагақәеи рхархәара.
Арацәари агәыԥхәҭа. Агәыԥ хада IV агәыԥ аелементқәа рзеиԥш ҟазшьарбага. Афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Арацәа, уи аллотроптә формақәа. АРАЦӘАри аидҳәалагақәа: аоксидқәа (II, IV), арацәа ҵәыҵәыра, уи аџьыкақәа.
Ашьанҵа. Ашьаҵатә еидҳәалагақәа аԥсабараҿы, урҭ атехникаҿы рхархәара.
Аҵәыҵәри агәыԥхәҭа. VI агәыԥ ихадоу агәыԥ ахәҭақәа рзеиԥш ҟазшьарбага. Атыҩша, уи афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Аҭыҩша аидҳәалагақәа: атыҩшаӡри, атыҩшша аоксидқәа. Атыҩшатә ҵәыҵәыра, уи аҟазшьақәа, аарыхра ахимиатә шьаҭақәа.
V агәыԥ ихадоу агәыԥ ахәҭақәа рзеиԥш ҟазшьарбага. Аԥсҭам. Афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Азот аидҳәалагақәа: аммиак, аммониа аџьыкақәа, азот аоксидқәа, аԥсҭам ҵәыҵәыра, аԥсҭуа ҵәыҵәыра аџьыкаҚӘА (афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа). Аммиак аҭыжьра. Аммиаки, аԥсыҭуа ҵәыҵәыреи, уи аџьыкақәеи рхархәара. Афосфор, уи аллотроптә формақәа, афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Афосфора аоксидқәа (V), афосфортә ҵәыҵәыра, уи аџьыкақәа. Афозфортә рҵәыгақәа.
Аметаллқәа. Апериодикатә системаҿы аҭагылазаашьа. Урҭ ртомқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа. Аихатәы еимадара. Иҟазшьарбагоу афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Аметаллцәара.
Аҵәыҵәтә металлқәа. Д.И. Менделеев ипериодикатә системаҿы аҭагылазаашьа шьаҭас измоу азеиԥш ҟазшьарбага. Анатриа аидҳәалагақәа, акалиа аԥсабараҿы, урҭ рхархәара. Акалитә рҵәыгақәа.
Д.И. Менделеев ипериодикатә система II, III агәыԥқәа ргәыԥ хадақәа релементқәа рзеиԥш ҟазшьарбага. Акалци, аԥсабараҿы уи аидҳәалагақәа. Аӡы аџьбарареи уи аԥыхшьеи.
Алиумини. Алиумнии уи аидҳәалагақәеи рҟазшьарбага. Алиуминиа оксид амфотерра. Алиумаини уи аиларҭәақәеи рхархәара. Аиха. Аихеи, аоксидқәеи, агидроксидқәеи, аиха аџьыкақәеи (II), (III) рҟазшьарбагақәа. Аеиха аԥсабаратә еидҳәалагақәа. Аметалл аиларҭәақәа-аҭуџьи аџыри. А аиха аиларҭәаақәеи аидҳәалагақәеи рхархәара .
Аметаллургиа. Аметаллқәа ҳаамҭазтәи атехникала. Аихақәа ааглыхратә оурц азы ихадоу азнеишьақәа. Аҭыџь адоментә ҭыжьра. Аџыр аҭыжьшьа. Аметалургиаҿы зцарҭа маҷу ааглыхрақәа рыпроблема, аԥсабара ахьчара.
III.Аорганикатә химиа
Аорганикатә еидҳәалагақәа рыклассқәа зегьы рҟазшьарбага иаҵанакуеит иарбоу акласс иаҵанакуа аидҳәалагақәа релектронтәи рҭыԥтәи еиҿартәышьа аҷыдарақәа, агомологиатә цәаҳәаҿы афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа рыԥсахра-ниа азакәанқәа, аноменклатура, аизомериа ахкқәа, ахимиатә ре-акциақәа рыхкы хадақәа, урҭ рмеханизмқәа.
Иалкаау аидҳәалагақәа рҟазшьарбага иаҵанакуеит афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа, алабораториатәи ааглыхратәи оурц азы азнеишьақәа, ахархәара ахырхарҭақәа. Аидҳәалагақәа рхимиатә ҟазшьақәа рыхцәажәараан иазхәыцтәуп арадикал еиԥш афункционалтә гәыԥгьы злахәу ареакциақәа. Абитуриент аорганикатә химиа аилкаара хадақәа имазароуп, аструктуратә формулақәа рхархәарала ареакциа аиҟаратәқәа рыла аҭак аарԥшышьа, урҭ рымҩаԥысшьа аҭагылазаашьақәа хымԥада рарбара, жәларбжьаратәи аноменклатурала аорганикатә маҭәашьарқәа рыхьӡ иҳәалароуп.
Ахимиатә еиҿартәышьа атеориа аԥҟара хадақәа A. M. Бутлеров. Амаҭәашьарқәа рҟазшьақәа ахимиатә еиҿартәылара иахьыԥшуп. Аизомериа. Аорганикатә еидҳәалагақәа рмолекулақәа рҿы ахимиатә еимадарақәа релектронтә ԥсабара, аимадарақәа реиԥҟьаразы азнеишьақәа, зхы иақәиҭу арадикалқәа ирызку аилкаара.
Аҳәаа змоу арацәаӡриқәа (алканқәа) ргомологиатә цәаҳәа, урҭ релектронтәи рҭыԥтәи еиҿартәышьа, sp3-гибридизациа. Аметан. Алканқәа рноменклатура, урҭ афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Ациклопарафинқәа. Аԥсабараҿы аҳәаа змоу аРАЦӘАӡрицәа.
Аетилентә углеводородқәа (алкенқәа). Алкенцәа ргомологиатә цәаҳәа. Ҩынтәтәи аимадара, асигма - пи-еимадарақәа, sр2-гибридизациа. Афизикатә ҟазшьақәа. Арацәаритә баҩеибаркыра аизомериеи ҩынтәтәи аимадара аҭагылазаашьеи. Аноменклатура. Ахимиатә ҟазшьақәа. Адегидрациа ареакциала арацәаӡриқәа роура. Аетилентә углеӡрицәа рхархәара. Аԥсабаратә каучук, уи аиҿартәышьа, аҟазшьақәа.
Ацетилен. Хынтәтәи аимадара, sp-гибридизациа. Ацетилен агомологиатә цәаҳәа. Афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа, ацетиелен ахархәара. Аметан иалхны акарбидтә знеишьала аиура.
Абензол, уи аелектронтә еиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа. Ааглыхратә бензол аиуреи ахархәареи. Ашҳамхимикатқәа, урҭ ақыҭанхамҩаҿы рхархәара аҭагылазаашьақәа рзы аилкаара аԥсабара ахьчара аҭахрақәа рышьаҭала.
Аҳәаа змоу, иҳәаадоу, афҩы лаҳа-лаҳауа арацәаӡриқәа реимадара.
Арацәаӡриқәа рыԥсабаратә хыҵхырҭақәа: анефҭ, аԥсабаратәи имҩалоу анефҭтә газқәеи, арацәеи. Анефт афракциатә еиԥхныҩлара. Акрекинг. Анефҭаалыҵқәа рыфҩы лаҳа-лаҳауа. Анфҭ аус адулараан аԥсабара ахьчара.
Асԥирҭқәа, урҭ реиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа. Аизомериа. Асԥирҭ аноменклатура. Аспиртқәа рхимиатә ҟазшьақәа. Аметилтәи аетилтә сԥирҭқәеи рхархәара. Арыжәтә ашҳам, урҭ ауаҩы ицәеижь иҭархагоу анырра анаҭоит. Арацәаӡриқәеи асԥирҭқәеи рыбжьара агенетикатә еимадара.
Афенол, аиҿартәышьа, афизикатә ҟазшьақәа. Афенон ахимиатә ҟазшьақәа. Афенол ахархәара. Аԥсабара афенол злоу ааглыхратә црыҵқәа рацәыхьчара.
Альдегидқәа, урҭ реиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа. Ашышкамс, абжьеитә альдегидқәа роуреи рхархәареи. Акарбонтә ҵәыҵәырақәа. Зда царҭа змам акарбонтә кислотақәа ргомологиатә цәаҳәа, урҭ реилазаашьа. Акарбоксильтә гәыԥ, акарбоксилтә гәыԥи арацәаӡритә радикали наҟ-ааҟтәи рнырра. Аканбонтә ҵәыҵәырақәеи рфизикатәи рхимиатәи ҟазшьақәа.
Абжьеитә, апальмитинтә, астеаринтә, аолеинтә ҵәыҵәырақәа. Акарбонтә ҵәыҵәырақәа роуреи рхархәареи.
Иуадаҩу аефирқәа. Аиҿартәышьа, аетерификациа ареакциақәа роура. Ахимиатә ҟазшьақәа. Аԥсабараҿы ашшақәа, урҭ реиҿартәышьеи рҟазшьақәеи. Асинтетикатә ӡәӡәагақәа, урҭ рҵакы. Аҳауа аԥсабара асинтеТИКАТӘ ӡәӡәагатә хархәагақәа рыла аҟьашьра ацәыхьчара.
Аглиукоза, уи аиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа, аԥсабараҿы ароль. Ашьақароза, уи агидролиз.
Акрахмали ацеллиулозеи, урҭ реиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа, аԥсабараҿы ароль. Ацеллиулозеи уи иахырҿиаауи рхархәара. Иԥсабаратәым ацыхәқәа ирызку аилкаара.
Аминақәа аорганикатә шьаҭақәа раҳасабала. Аиҿартәышьа, аминогәыԥ. Аминқәеи аӡи аҵәҵәырақәеи реинырра. Анилин. Анизробензол иалху анилин аиура, анилина апрактикатә ҵакы. Аминоҵәыҵәырақәа. Ашьақәгылашьа, ахимиатә ҷыдарақәа, аминаҵәыҵәыра аизомериа. Ааминоҵәыҵәқәа, урҭ аԥсабараҿы рҵакы, рхархәара. Апептидқәа рсинтез, реиҿартәыашьа. Аԥсҭам злоу агетероциклтә еидҳәалагақәа ирызку аилкаара пиридини пирроли рҿырԥштәала.
Ацилқәа. Ациллақәа реиҿартәышьеи, реилазаашьеи, рҟазшьақәеи. Ацеилқәа рыҭҵаареи рсинтези рҿы ақәҿиарақәа.Амикробиологиатә ааглыхра аҵакы. Ануклеинтә ҵәыҵәырақәа, ануклеотидқәа реиҿартәашьа. ДНК ҩынтәны асарч ашьақәыргылараҿы акомплементарра апринцип. Ахац аԥсҭазаараҿы ануклеинтә ҵәыҵәырақәа рроль.
Змолекулиартә еидҳәалагақәа рхимиа азеиԥш еилкаарақәа: амономер, аполимер, аструктуратә звено, аполисизациа аҩаӡара, абжьаратә молекулиартә масса. Аполимеризациа, аполиконденсациа. Ацәаҳәатә, еимҿаԥоу аполимерқәа реилазаашьа. Аполисимқәа рҟазшьақәа реиҿартәышьа иахьыԥшуп.
IV. Ахимиа азы аԥхьаӡаратә уснагӡатәқәа рыхкқәа
Амаҭәашьар азыҟашьатә молекулиартә капан уи аформула ала аҳасабра.
Иуадаҩу амаҭәашьар аҿы аелементқәа рмассатә хәҭақәа (апроценттә ҵакы) рыԥхьаӡара уи аформула ала.
Аилаӡҩаҿы аилаӡҩатә маҭәашьар амассатә хәҭа аҳасабра, аилаӡҩатә маҭәашьарқәа рмассеи аилаӡҩа акапани рдыруазар.
Аӡҩагеи аилаӡҩатә маҭәашьар акапани рыԥхьаӡара еицырдыруа аилаӡҩатә маҭәашьарқәа рмассатә хәҭеи аилаӡҩа акапани рыла.
Амаҭәашьар иалкаау ахыԥхьаӡара аҳасабра.
Амаҭәашьар ахыԥхьаӡара аҳасабра (амольқәа рҿы) амаҭәашьар акапан ала.
Агаз еиԥшу амаҭәашьарқәа реизыҟашьатә жәпара аҳасабра.
Иазалху аҭагылазаашьақәа раан агаз еиԥшу амаҭәашьар иалкаау ахыԥхьаӡара амҽхак аҳасабра.
Иалкаау амҽхак аанызкыло агаз еиԥшу амаҭәашьар амасса аҳасабра, иарбан темпе-ратуреи ақәыӷәӷәареи иазалху аҵакқәа зегьы раан.
Иазалху аҭагылазаашьақәа зегьы раан агаз еиԥшу амаҭәашьар иалкаау акапан амҽхак аҳасабра.
Аелементқәа рмассатә хәҭақәа рыла амаҭәашьар имариаӡоу ахимиатә формула аԥшаара.
Еицырдыруа ахалагаратә маҭәашьарқәа рмассақәа рыла ареакциа аалыҵ амасса аҳасабра.
Ареакциа аалыҵ амасса аҳасабра ареакциа иалагаз амаҭәашьарқәа руак еицырдыруа амассақәа рыла.
Ареакциа аалыҵ аҭыҵра аҳасабра теориала иҟалар зылшо процентла.
Аалыҵ амасса (амҽхак) аҳасабра еицырдыруа амассала (аобъѐм) ареакциа ахалагаратә маҭәашьар, адлаԥса иалкаау ахәҭа злоу.
Аҳасабтә адыррақәа рышьаҭала аилаԥса акомпонентқәа рмассатә хәҭа аҳасабра.
Абылра аалыҵқәа рыла агаз еиԥшу аве-шьество амолекулиартә формула ашьақәыргылара.
Маҭәашьарқәак (ареакциақәа реиҟаратәқәа) ахимиатә еиҭасрақәа егьырҭ рахь реиқәыршәара аклассқәеи аидҳәалагақәеи рыбжьара агенетикатә еимадара ахархәарала (зхаҭабзиара ҳараку ауснагӡатәқәа).
Аԥышәаратә билеҭқәа ирыҵаркыр ҟалоит атиптә уснагӡатәқәа реиԥш еиҳа иуадаҩу еилоу ауснагӡатәқәа, еиқәаҳаԥхьаӡаз аԥхьаӡаратә уснагӡатәқәа рыхкқәак рыла ишьақәгылоу. Уи адагьы еилоу ауснагӡатәқәа еиқәыршәахар ҟалоит ахимиа еиуеиԥшым аҟәшақәа рматериалқәа рыла.
Ахимиазы абилеҭ аҿырԥшы
1. Афымцалитикатә диссоциациа. Адиссоциациатә ҩаӡара. Иӷәӷәоу, иԥсыҽу афымцалитқәа. Аионтә еиҭныԥсахлара ареакциақәа. Иҵәыҵәырақәоу, аҵәыҵәырақәа, аџьыкақәа фымцатә диссоциациа.
2. \ \ Аҵәыҵәри. Ахимиатә, афизикатә ҟазшьақәа. Аллотропиа. Аҵәыҵәыра ахархәара. Аԥсабараҿы аҵәыҵәри аикәшара.
3. Аетилентә углеводородқәа (алкенаа). Алкенақәа ргомологиатә цәаҳәа. Ҩынтәтәи аимадара, асигма - пи-еимадарақәа, sр2-гибридизациа. Афизикатә ҟазшьақәа. Арацәаритә баҩеибаркыра аизомериеи ҩынтәтәи аимадара аҭагылазаашьақәеи. Аноменклатура. Ахимиатә ҟазшьақәа. Адегидрациа ареакциала арацәаӡриқәа роура. Аетилентә углеӡрицәа рхархәара.
4. Аиҭакрақәа рымҩаԥгара: алиуминиа акарбид – аметан – ахлорметан-аетан – етилен.
5. Аҳасабтә. Ишьақәшәыргыл анатриа агидроксид амассатә хәҭа змоу аилаӡҩа акапан 4% 18г зыкапан ыҟоу абжьеитә ҵәыҵәыра анеитрализациазы инырхуа.
Ахимиа иазку абжьгаратә литература
1. Афельдман Ф.Г., Руӡитис Г. Е. Ахимиа / абжьаратә школ 8-11 кл. азы ахимиазы Арҵага шәҟәы. - М., (аҭыжьымҭа еиуеиԥшым ашықәсқәа).
2. Хомченко И.Г. абжьаратә школ азы ахимиазы ахыдҵақәеи аҽаршьцыларақәеи Реизга. – М., (Еиуеиԥшым ашәҟәҭыжьырҭақәа, еиуеиԥшым ашықәсқәа).
3. Хомченко Г.П. иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало рзы ахимиазы Ацхыраагӡа. – М., (Еиуеиԥшым ашәҟәҭыжьырҭақәа, еиуеиԥшым ашықәсқәа).
4. \ Ахимиа: иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало рзы Ацхыраагӡа – репетиторуп / аредак А.С. Егоров. - Ростов н/Д., (аҭыжьымҭа еиуеиԥшым ашықәсқәа).
5. Кузьменко Н.Е., Еремин В. В., Попков В. А. ахимиа Алагамҭа: 2ҭҭ1 ш. – М., (Еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа рышықәсқәа).
Апрограмма агеографиаз
Апрограмма агеографиаз
I. Адгьыл кәымпыл Азеиԥш географиатә хҳәаа Аглобус, аплан, ахсаала. Алаԥшҳәаа иазку аилкаара. Алаԥшҳәаа аганқәа. Аҭыԥ ахырхарҭа аҭашьа. Аплани ахсаалеи. Агеографиатә хсаалоу аҭыԥ аплани реиԥшымзаара хадақәа. Амасштаб. Ахсаалала абжьаӡара амасштаб ахархәарала ашәара. Ахсаалагақәа рыхкқәеи. Акартографиатә проекциақәа. Афизика-географиатәи асоциал-економикатәи хсаалақәеи атласқәеи. Ауаҩы иԥсҭазаареи инхамҩатә усуреи рҿы ахсаала аҵакы.
Адгьыл планетак иаҩызоуп. Амра аҿы Адгьыл аҭагылазаашьа асистема. Адгьыл аформеи ашәагаақәеи. Уи иахҟьо Адгьыл уахыки-ҽнаки аргьежьра. Аамҭа. Асааҭтә маҟақәа, арыцхәқәа рыԥсахра ацәаҳәа. Ахсаалаҿы аградустә ҳеи уи аелементқәеи. Агеографиатә ҭбаареи ауреи (ахсаалаҿы ралкаашьа). Адгьыл шықәсыктәи аныҟәара. Ашықәс аамҭақәа рыԥсахра. Атропикқәеи аполиартә гьежьқәеи. Алашара амаҟақәа.
Литосфера. Адгьыл аҩнуҵҟатәи аиҿартәышьа. Алитосфератә аплитақәа. Адгьыл ацәа аиҿартәышьа. Иҭышәынтәалоу, еиҭаҵуа адгьыл ацәа аҭыԥқәа. Адгьылцәа аԥызҵо ажәлақәа, урҭ рхылҵшьҭра, рклассификациа. Арелиефҟалара аекзогентә процессқәа (аԥшаҩнарсра, икаҭәо аӡқәеи, аԥшеи, анаҟәоуқәеи русура). Арелиифҟалара Аендогентә процессқәа(атектоникатә ҵысрақәа, авулканизм, адгьылҵысрақәа). Адгьыл ақәыԥшылара аформақәа. Арелиеф иазку аилкаара. Акаршәрақәа, алаҟәырақәа, аҳаракырақәа, ашьхаҟьаҟьарақәа. Адунеи ахәҭақәа рылаҟәырақәеи рышьхаҟьаҟьарақәеи хадақәа. Ашьхақәеи ашьхақәеи. Адунеи хәҭақәа рышьхеибаркыра хадақәа.
Атмосфера. Атмосфера иазку аилкаара состав, строение и атмосфера аҵакы. Атмосфера арԥхара. Аҳауа ақәыӷәӷәареи уи ашәареи. Аԥшақәеи урҭ рхылҵшьҭреи. Афырҭынқәа, амуссонқәа, апассатқәа. Аҳаир ҳауаҿы аӡы. Аатмосфератә лышәшәарақәеи урҭ рыҟалареи. Адгьыл кәымпыл ақәыԥшылараҿы аҳауатә лышәшәарақәа реихшара азакәанқәа. Ахылҩа-ԥсылҩа ахылҵра, ахылҩа-ԤСЫлҩа ахҭәалара, арԥсаҳәара акоеффициент аилкаара. Аҳаиртә массақәеи урҭ рыхкқәеи. Аҳауатә массақәа реикәшара (аҳауатә фронтқәа, ациклонқәа, антициклонцәа). Аилкаарақәа "амши аҳауеи". Амш ахылаԥшра. Аҳауа аҷыдарақәа ҳәаақәызҵо афакторқәа. Аклиматтә маҟақәа рзеиԥш хҳәаа. Ауаҩы инхамҩатә усураҿы аҳауа аҵакы.
Агидросфера. Агидросфера иазку аилкаара. Адунеитә океани уи ахәҭақәа. Амшын хадақәа, аӡыбжьахалақәа, аӡыбжьындақәа, адгьылбжьахақәа, адгьылбжьахабжа. Адунеитә океан аҵа арелиеф. Амшынӡы аҟазшьақәа. Адунеи аокеан аӡқәа рныҟәара: ацәқәырԥарақәа, аӡышьҭыҵрақәа, аӡцарҭақәа, ацунами, аӡымҩасқәа. Адгьыл аӡы. Адгьыл аҵаҟатәи аӡқәа. Аӡиаси еѐ ахәҭақәеи. А аӡиас арха иазку аилкаара. Арекақәа рыкрыфара. Аӡҭарчи аӡеихшарҭақәеи. Адунеи ахәҭақәа рӡиас хадақәа. Аканалқәеи аӡеизакырҭақәеи. Аӡиақәеи аӡмахқәеи. Анаҟәаԥиақәеи, ахҟьатәи, ашьхатәи анаҟәоуқәеи. Аӡқәа ирыдҳәалоу ишәарҭоу ацәырҵрақәа: (аӡхыҵрақәа , асыԥсақәа, итәеит), урҭ рхымҩаԥгашьа агәҽанҵара. Ауаҩы инхамҩатә усураҿы хыхь-хыхьлатәи аӡқәа рхархәара.
Биосфера. Строение, абиосфера аилазаашьеи аҵаки. Адгьылқәа. Адгьыл аҟалара, аиҿартәышьа, аҟазшьақәа. Адгьыл хкы хадақәеи урҭ рыларҵәара азакәанеизшәарақәеи.
Агеографиатә кәырша. Агеографиатә еилкаара акәырша, аҿиара аҟазшьақәа, азакәанқәа. Аԥсабаратә комплекс иазку аилкаара, аԥсабаратә комплекс акомпонентқәа реимадара. Адунеи аԥсабаратә зонақәа. Аԥсабаратә зонақәа иаазыркьаҿу рҟазшьарбага.Аматерикқәеи (аконтинентқәеи) адунеи ахәҭақәеи. Аматерикқәа рфизика-географиатә хҳәаа (Африка, Австралиа, Антарктида, Аҩадатәи Америка, Аладатәи Америка, Евразиа) – агеографиатә ҭагылазаашьа, агеологиатә еиҿартәышьеи адгьыл иҵоу адгьылқәеи, арелиеф, аҳауа, аҩныҵҟатәи аӡқәа, адгьылқәа, аҵиаақәеи аԥстәқәеи рдунеи, аԥсабаратә ресурсқәа.
II. Адунеи асоциал-економикатә географиа
Адунеи аполитикатә хсаала. Аполитикатә ҿиара аетапқәа адунеи ахсаалақәа. Адунеи аҳәынҭқаррақәеи урҭ раҳҭнықалақьқәеи. Европа, Азиа, Африка, Америка рполитикатә хсаала аҟазшьарбага. Адунеи атәылақәа ртипологиа. Аҳәынҭқарратә шьақәгылашьеи аҳәынҭқарратә шьақәгылашьеи.
Аԥсабаратә ресурсқәа. Аԥсабаратә ресурсқәа их аклассификациа, аҭыԥ ақәҵара, ахархәара. Аресурсқәа реиқәыршәаразы аилкаара, еиуеиԥшым атәылақәа аԥсабаратә ресурсқәа рыла реиқәыршәара. Аминералтә ресурсқәа. Аӡтәи агидроенергетикатәи ресурсқәа. Адгьылтә, адгьылтә, агроклиматтә ресурсқәа. Абнатә ресурсқәа . Адунеитә океан аресурсқәа.
Адунеи ауааԥсыра. Адунеи ауааԥсыреи идуу ауааԥсыреи рхыԥхьаӡара атәылақәа. Ауааԥсыра реиҭарҿиара ахкқәа. Ауааԥсыра рполо-қәратә еилазаара. Аџьатә ресурсқәеи аусуреи. Ауааԥсыра арасатәи ретникатәи еилазаара. Адунеи аҿы иреиҳау ажәларқәа. Ауааԥсыра адинхаҵаратә еилазаара. Ауааԥсыра реиҭаҵра. Аурбанизациеи анырхареи. Ауааԥсыра рыргылареи рыжәпареи.
Адунеитә нхамҩа агеографиа. Адунеитә еилкаара анхамҩа, уи аструктура. Аџьа жәларбжьаратәи агеографиатә еихшара. Анаука-техникатә револиуциеи алҵшәа змоу амчқәа рыргылареи. Адунеи ааглыхра аусхкқәа ргеографиа (абылтәы-енергетикатә, аметаллургиа еиқәаҵәеи аԥштәы змоу аметаллургеи, амашьынаҟаҵара, ахимиатә ааглыхра). Ақыҭанхамҩа агеографиа. Адунеи атранспорт агеографиа . Жәларбжьаратәи аекономикатә еимадарақәа.
Арегионалтә географиа. Иҿиоу, иҿио адунеи атәылақәа руак иаазыркьаҿу аекономика-географиатә ҟазшьарбага (аԥышәаҩ иалхрала).
Ауаатәыҩса рглобалтә проблемақәа. Адемографиатә афатә-ажәтә, аенергетикатә, аӡатә, аекологиатә, адунеитә океан, агәабзиареи ақәранҵыреи, аетникатә кризис, иҿио атәылақәа реиҵахара апроблема.
III. Урыстәыла Агеографиа
Агеографиатә положение России. Афизика-географиатә, аекономика-геологиатә, агеополитикатә ҭагылазаашьа. Аҵакыра ашәагаақәа, амшынтәи адгьылтәи ҳәаақәа, аҳәаахьчаратә ҳәынҭқаррақәа. Урыстәыла аԥсабаратә ҭагылазаашьақәеи аԥсабара-ресурстә потенциали рҷыдарақәа, урҭ анхамҩатә усура анырра анаҭоит.
Урыстәылатәи Афедерациа административтә-ҵакырадгьылтә шьақәгылашьа. Афедерациа асубиектқәа атәыла административтә-ҵакырадгьылтә шара ҳаамҭазтәи апроблемақәа.
Агеологиатә строение, рельеф и полезные адгьыл иҵоу. Ихадоу атектоникатә структурақәеи урҭ ирыдҳәалоу арелиеф аформақәа. Акаршәра дуқәеи ашьхатә системақәеи. Атәыла аҵакыраҿы адгьылҵысрақәеи авулканизми.
Аклимати аҳауатә ресурсқәеи. Аҳауашьақәыргыларатә атмосфера афакторқәеи аикәшареи. Атәыла иахьаҵанакуа аԥхарреи ацәаакыреи реихшара азакәанқәа (амра арадиациа, аҳауатә лышәшәарақәа, ахылҩа-ԥсылҩа ахылҵра, ахылаҟәра, арԥсаара акоеффициент). Аҳауа ахкқәа.
Аҩныҵҟатәи аӡқәеи аӡытә ресурсқәеи. Ихадоу аӡиастә атәыла асистемақәа. Ихадоу аӡиақәа. Акыршықәсатәи аҵаареи уи анхамҩатә усура анырреи. Аӡқәа ирыдҳәалоу ишәарҭоу ацәырҵрақәеи урҭ рхымҩаԥгашьа аԥырҟәҟәаареи.
Адгьылқәеи адгьылтә ресурсқәеи. Адгьылқәа рыҟалареи урҭ аиуеиԥшымзаара. Адгьылқәа рыргылара. Адгьыл аилабгареи аҟьашьреи рҿагылара.
Аҵиаақәеи аԥстәқәеи рдунеи. Аҵиаатә хҟьа Урыстәыла. Абиологиатә ресурсқәа, урҭ рхархәара, рыхьчара. Аԥстәқәа рдунеи. Аҵиаақәеи аԥстәқәеи рдунеи ахьчареи аиҭашьақәыргылареи. Урыстәыла аԥсабаратә зона хадақәа иаазыркьаҿу рҟазшьарбага.
Урыстәыла ауааԥсыра. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара. Ауааԥсыра реиҭарҿиара. Адемографиатә ҭагылазаашьа. Ауааԥсыра реиҭаҵра, урҭ зыхҟьо. Анхара аформақәа, аиланхарҭақәа рыхкқәа. Ақалақьи ақыҭанхеи реизыҟазаашьа. Аурбанизациа. Ақалақь дуқәеи ақалақьтә агломерациақәеи. Аџьатә ресурсқәеи аџьатә џьармыкьеи. Ауааԥсыра рмилаҭтә еилазаара, ажәлар дуқәа, урҭ рхыԥхьаӡара. Ихадоу адинхаҵарақәа, урҭ ргеографиа, амилаҭбжьаратәи аетникабжьаратәи проблемақәа.
Урыстәыла Анхамҩа. Ихадоу аусхкыбжьаратә комплексқәеи аусхкқәеи.
Амашьынаҟаҵаратә комплекс. Анаука-техникатә прогресс арццакраҿы амашьынаҟаҵара ароль. Аусхкытә еилазаара. Аарыхра аспециализациеи акооперациеи. Акомплекс анаплакы аҭыԥ ақәҵара афакторқәа.
Абылтәы-енергетикатә комплекс. Аусхкытә еилазаара акомплекс. Абылтәы-енергетикатә база хадақәеи аенергиа ахархәара араионқәеи рыргылара. Анефҭтәии агазтәии ааглыхра. Анефти аԥсабаратә гази рыҵхреи аус рыдулареи рраион хадақәа. Арацәа ааглыхра. Ихадоу арацәа бассеинқәа. Афымцаенергетика. Афымцастанциақәа рыхкқәеи урҭ рыргылара апринципқәеи.
Аконструкциатә материалқәеи ахимиатә маҭәашьарқәеи рҭыжьразы аусхкқәа ркомплексқәа. Акомплексқәа реилазаареи рҵаки. Анаплакқәа рыргылара афакторқәа.
Аметаллургиатә комплекс. Еиқәаҵәоу, аԥштәы змоу аметаллургиа. АметаллургиАиқәаҵәа аҭыжьра аконцентрациеи аилаҵареи. Ихадоу аметаллургиатә базақәа. Иласу, ихьанҭоу аԥштәы змоу аметаллурга агеографиа.
Ахимиатә ааглыхра. Аҭыԥ ақәҵара афакторқәа анаплакқәа. Ахимиатә ааглыхра ахимиатә база хадақәеи араионқәеи.
Абнатә ааглыхра. Абнатә ресурсқәа, абнамыцхә раионқәа. Ихадоу абнаааглыхратә комплексқәа ргеографиа, урҭ рышьақәыргылара апроблемақәа.
Агроааглыхратә комплекс. Аилазаара акомплекс уи аҵакы. Аинтенсивтәи аекстенсивтәи нхамҩа.
Ақыҭанхамҩа. Аҵиаааӡареи арахәааӡареи урҭ реихьыԥшра. Арыцтәи атехникатәи культурақәа ахьгылоу араион хадақәа. Арахәааӡара аусхк хадақәеи араионқәеи.
Афатә ааглыхра. Аусхк аилазаашьеи аҵаки. Афатә ааглыхра аусхк хадақәа рыргылара апринципқәеи ргеографиеи.
Аааа ааглыхра ласуп. Аусхкытә еилазаашьеи ихадоу аҭыԥ ақәҵара апринципқәа.
Атранспорттә комплекс. Акомплекс аилазаашьеи аҵаки. Атранспорт хкқәа (аихамҩатә, аӡытә, авиациатә, аӡымҩангагатә, автомашьынатә).
Аарыхра ахьыҟамло аусхк. Аарыхра ахьыҟамло аилкаара аусхкқәа. Амаҵзура аусхк, уи аҵакыратә еиҿкаара.
Урыстәылатәи Афедерациа аекономикатә раионтәра. Урыстәылатәи Афедерациа арегион дуқәа ркомплекстә економика-географиатәи рсоциалтәи ҟазшьарбага. Агеографиатә ҭагылазаашьа, аԥсабара-ресурстә потенциал, ауааԥсыра рҷыдарақәа; ааглыхреи ақыҭанхамҩеи рзанааҭ, атранспорт; Урыстәыла Хада, Аҩада-Мраҭашәара, Европатәи Аҩада, Поволжиа, Урал, Нхыҵ Кавказ, Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии Сибра, Мрагылара Хара рыҿиара асоциал-економикатәи аекологиатәи проблемақәеи аперспективақәеи.
IV. Аԥсны Агеографиа
Агеографиатә ҭагылазаашьа. Афизика-географиатә Аԥсны аекономика-географиатәи агеополитикатәи ҭагылазаашьа. Аҵакыра ашәагаақәа, амшынтәи адгьылтәи ҳәаақәа, аҳәаахьчаратә ҳәынҭқаррақәа.
Рельеф, агеологиатә строение и полезные адгьыл иҵоу. Атектоникатәи агеологиатәи еиҿартәышьа аҵакырақәа. Арелиеф аҷыдарақәа. Адгьыл иҵоу, урҭ рыларҵәара азакәанқәа.
Амшын еиқәа. Амшын Еиқәа азеиԥш ҟазшьарбага аԥшаҳәатә цәаҳәа ахылҵшьҭра, аҟазшьа, амшын ӡқәа рҟазшьақәа, аӡымҩас, Аԥсны аӡымҽхак аҿы афлореи афаунеи рҷыдарақәа. Ауааԥсыра рыԥсҭазаареи рынхамҩатә усуреи рҿы амшын Еиқәа аҵакы.
Климат. Факторы, аҳауа аҷыдарақәа ҳәаақәызҵо Аԥсны. Аҳауатә массақәа реикәшара азакәанқәа, аҳауа ахәҭа хадақәа реихшара. Аклимат ахкқәа. Аҳаир ауаҩы инхамҩатә усура анырра анаҭоит.
Аҩныҵҟатәи аӡқәа. Реки. Аӡиасқәа рыкрыфареи ррежими. Главные аӡиастә системақәеи аӡиасқәа рбассеинқәеи. Аӡиақәа. Аӡмахқәа. Анаҟәаԥиақәа. Адгьылаҵатәи аӡқәеи ахыҵхырҭақәеи. Аӡытә ресурсқәа. Ауаҩы иԥсҭазаареи инхамҩатә усуреи рҿы аӡиасқәеи, аӡиақәеи, адгьылаҵатә ӡқәеи рҵакы.
Почвы. Адгьылқәа рыҟалареи урҭ реиуеиԥшымзаареи. Главные адгьылқәа рыхкқәеи урҭ реихшара азакәанеизшәарақәеи. Адгьылтә ресурсқәа.
Аҵиаақәеи аԥстәқәеи рдунеи. Аҷыдарақәа Аԥсны аҵиаақәеи аԥстәқәеи рдунеи. Абнатә ресурсқәа. Аҵиаақәеи аԥстәқәеи адунеи ахьчареи аиҭашьақәыргылареи рыпроблема.
Аԥсны аԥсабаратә комплексқәа. Аҟазшьарба алаҟәыратә, ашьхарԥытә, ашьхатә зонақәа.
Аԥсны аԥсабара-ресурстә лшарақәа. Природные Аԥсны аресурсқәа, урҭ рынхамҩатә хәшьара. Аԥсны аԥсабаратә ресурсқәа рыла аиқәыршәара: адгьылтә, аҵиаатә, аӡытә, аминералтә, арекреациатә. Атәыла иахьаҵанакуа урҭ рыргылара аиҟарамра.
Аԥсны ауааԥсыра. Ахыԥхьаӡара, аҭыԥ ақәҵара ауааԥсыра. Аиҭаарыхреи адемографиатә ҭагылазаашьеи. Ауааԥсыра реиҭаҵрақәа. Ақалақьтәи ақыҭатәи уааԥсыра. Ауааԥсыра рмилаҭтәи рдинхаҵаратәи еилазаара.
Аԥсны Анхамҩа. Анхамҩа ихадоу аусхкқәа ргеографиа: абылтәы-енергетикатә ааглыхра, афымцамч, амашьынаҟаҵара, абнатә ааглыхра, иласу, афатә ааглыхра, ақыҭанхамҩа, атранспорт, аарыхра ахьыҟамло аусхк. Анхамҩа аусхкқәа рҟазшьарбага (аилазаашьа, аҭыԥ ақәҵара, аҵакы, апроблемақәа, аҿиара аперспективақәа). Аԥсны административтә раионқәа иаазыркьаҿу рҟазшьарбага.
Агеографиазы абилеҭ аҿырԥшы "Агеографиа"ахырхарҭала иаауа рзы
1. Уахыки-ҽнаки Адгьыл аргьежьреи уи ахҟьаԥҟьақәеи.
2. Аԥсны Аӡиасқәа. Акрыфара, аӡиасқәа ррежим. Аӡиастә система хадақәеи аӡиасқәа рыбассеинқәеи.
3. Адунеи атранспорт агеографиа.
Агеографиазы абилеҭ аҿырԥшы иҭало рзы ахырхарҭа «Атуризм»
1. Атмосфера иазку Аилкаара, атмосфера аилазаара, аиҿартәышьа, аҵакы.
2. Адунеи атәылақәа ртипологиа.
3. Урыстәылатәи афедерациа амашьынаҟаҵаратә комплекс.
Абжьгаратә литература
Аӡынба З.И., Богаичук Н.А. Аԥсны Агеографиа / Азеиԥшҵаратә школқәа 8-9 кл. рзы Арҵага шәҟәы. - Аҟәа., 2011.
Алексеев А.И. Агеографиа: Урыстәыла ауааԥсыреи анхамҩеи. 9 кл./азеиԥшҵаратә усҳәарҭақәа рзы Арҵага Шәҟәы. , 2008 ш.
Агеографиа: иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало рзы Ацхыраагӡа / В.П. Максаковски, И. И. Баринова, В. П. Дронов уб. - 2-тәи аҭыжьымҭа. - М., 2004.
Урыстәыла агеографиа: азеиԥшҵаратә усҳәарҭақәа 8-9 кл.Рзы Арҵага Шәҟәы: 2 қь. Кь.1: Аԥсабареи ауааԥсыреи. 8 кл / аредак А.И. Алексеев. - М., 2010.
Герасимова Т.П. Неклиукова Н.П."агеографиа Алагарҭатә курс / азеиԥшҵаратә усҳәарҭақәа рзы Арҵага шәҟәы. - М., 2010.
Коринскаиа В.а., Шьенев В. А., Душина И. В. аматерикқәеи аокеанқәеи Ргеографиа / азеиԥшҵаратә усҳәарҭақәа рзы Арҵага Шәҟәы. , 2008 ш.
Лавров С. Б., Гладки Иу. Аглобалтә географиа / Аҵара. азы азеиԥшҵара. аусбарҭақәа. , 2005 ш.
Максаковски В.П. адунеи Аекономикатәи асоциалтәи географиа / азеиԥшҵаратә усҳәарҭақәа 10 кл. Рзы Арҵага Шәҟәы. - М., 2010.
Полиакова М.О. Ашколхәыҷқәеи абитуриентцәеи Рзы Арҵагатә цхыраагӡа Аҭыжьымҭа. 1-тәи, 3-тәи – астереотип. Агеографиа / иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало рзы Иаазыркьаҿу акурс. - М., 2007.
Раковскаиа Ҳ.м. Агеографиа: Урыстәыла аԥсабара / Арҵага Шәҟәы 8 кл. – м., 1999.
Аурыс бызшәазы апрограмма
Аурыс бызшәазы ҿырҳәалатәи аԥышәараҿы абитуриент иааирԥшыроуп: аорфографиатәи апунктуациатәи дырра, уи азы аԥҟарақәа рдырра, иара убас ҵаҟа иаагоу апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны аурыс бызшәа атеориа адырра.
I. Афонетика. Аграфика
Ашьҭыбжьқәеи анбанқәеи, урҭ реизыҟазаашьа. Аграфика. Алфавит. Анбанқәа рышьҭыбжьтә ҵакы е, ѐ, ю, я. Анбанқәа рхархәара ь и ъ, их функции.
Абжьыҟатәи ацыбжьыҟақәеи. Ацыра. Ақәыӷәӷәара. Абжьыҟьеи ақәыӷәӷәарадақәеи. Иқәыӷәӷәарадоу абжьыҟақәа рҩышьаԥҟара абжьыҟақәеи ашыр-шырҳәа рышьҭахь ц. Идагәоуп, иҵаруп, икьакьоуп, итатоу ацыбжьыҟақәа. Асалам шәҟәаҿы итатоу, икьынаау ацыбжьықәышьшьқәа раарԥшра.
Аурыс литературатә ҳәашьа анорма хадақәа.
Афонетикатә транскрипциа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа.
II. Лексика
Алексика иазку аилкаара. Ажәа аҵакы. Ажәа ишиашоу, еиҭарсшәа иҟоу аҵакы. Аҵакы рацәа змоу, ҵакык змоу ажәақәа. Аомонимқәа. Асинонимқәа. Антонимқәа .
Аурыс бызшәа ахылҵшьҭра аганахьала алексика, жәытәнатә аахыс аурыс, иаагоу ажәақәа.
Аурыс бызшәа алексика ахархәара аганахьала: азеиԥшхархәаратә ажәақәа, иажәхьоу ажәақәа (архаизмқәеи аҭоурыхҭҵаарақәеи), анеологизмқәа.
Аурыс бызшәа алексика ахархәара аусхк аганахьала: апрофессионалтә ажәақәа, адиалекттә ажәақәа. Атерминқәа. Афразеологизмқәа ирызку аилкаара.
III. Ажәа аилазаара. Ажәахырҿиаара
Аԥынгыла, адац, асуффикс, анҵәамҭа ажәа иреиҵаӡоу аҵакы змоу хәҭақәаны. Ажәахырҿиааратәи аформаҿиаратәи хәҭақәа ирызку аилкаара. Ажәа ашьаҭеи анҵәамҭеи. Анольтә нҵәамҭа.
Ажәа аҵакы змоу ахәҭақәа рҩышьаԥҟара: аԥынгылақәа, зҽеиҭазкуа абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи змоу адацқәа, асуффиксқәа, анҵәамҭақәа – еиуеиԥшым ажәаҳәа ахәҭақәа змоу ажәақәа рҿы. Ҩынтәны, зҳәара ҟамло ацыбжьықәышьшьқәа змоу ажәақәа рҩычара.
Аурыс бызшәаҿы ажәахырҿиаашьа хадақәа. Ихырҿиаау, иҭзыжьуа ашьаҭақәа реилкаара. Еиуеиԥшым ажәахыҿиаратә хархәагақәа. Ахьыӡҟақәа, аҟазшьарбақәа, ахыԥхьаӡаратә хьыӡқәа, аҟаҵарбақәа , ацынгылақәа ражәахырҿиаара.
Иуадаҩу, иуадаҩу ажәақәа, урҭ рҩышьаԥҟара.
IV. Аморфологиа
Ахьыӡҟа. Ахьыӡҟа аҵакы уи аграмматикатә ҷыдарақәеи аҳәоу аҿы асинтаксистә рольи. Еснагьтәи инаҳәы-ааҳәуа аграмтикатә паризнакқәа. Ахатәы хьыӡқәа, азеиԥш хьыӡҟақәа. Аԥсҭазаара-аԥсы ахамзаара. Ажәла (ахацәа, аҳәса, абжьаратә, азеиԥш). Ихьамҵуа ахьыӡҟа ахьӡқәа рыжәла. Ахыԥхьаӡара. Ахьыӡҟа, азаҵә ма арацәа хыԥхьаӡара мацара аформа змоу. Ападеж. Ахьӡынҵақәа рыхьӡқәа реиҭакра-актәи, аҩбатәи, ахԥатәи; аҟазшьарбақәа рыхьӡқәа рҿырԥшы ала аиҭакра. Еихышәшәо, еиҭамсуа ахьӡқәа ахьыӡҟақәа.
Ахьӡ аҟазшьарба. Аҟазшьарба ахьӡ аҵакы его аграмматикатә ҷыдарақәеи асинтаксистә рольи. Аҟазшьарбақәа рыхьӡқәа рҵакылеи аграмтикатә ҟазшьалеи рразриадқәа аҷыдарақәа: зхаҭабзиара ҳараку азыҟашьатә адхаларатә. Зхаҭабзиара ҳараку аҟазшьарбақәа: ихарҭәаау, икьаҿу аформа, аиҿырԥшра аҩаӡарақәа. Аиҿырԥшратә, зеиӷьыҟам аиҿырԥшра аҩаӡарақәеи рышьақәгылашьа. Аизԥшра аҩаӡарақәа иааркьаҿны рформақәеи рграмматикатә ҷыдарақәа. Аҟазшьарбақәа рыхьӡқәа реиҭакра ахкқәа.
Ахьӡ ахыԥхьаӡаратә. Аԥхьаӡацтә хьӡы аҵаки уи аграмматикатә ҷыдарақәеи: ападеж; ахыԥхьаӡареи ажәлеи. Аԥхьаӡацатә хьыӡқәа рсинтаксистә роль. Ҵакыла аразриадқәа: ахыԥхьаӡаратә, аизгатә, аиҟәшаратә, аишьҭагыларатә. Ахыԥхьаӡаратә простые и составные. Ахыԥхьаӡаратә еиҭакра аҷыдарақәа. Ахыԥхьаӡарақәа рыхьӡқәа рҩышьаԥҟара.
Ахьыӡцынхәра. Ахьыӡцынхәрақәа рҵакы. Ахьыӡцынхәрақәа рразриадқәа ҵакыла, егьырҭ ажәаҳәа ахәҭақәа реихьырԥшрала. Еиуеиԥшым аразриадқәа рхьыӡцынхәрақәа рграмматикатә ҷыдарақәеи урҭ рсинтаксистә рольи. Ахьыӡцынхәқәа реиҭакра урҭ рҩышьаԥҟара.
Глагол. Аҟаҵарба аҵакы играмматикатә ҷыдарақәеи асинтаксистә роль. Еснагьтәи аҷыдарақәа: аиҭаҵра-аиҭамҵра, аԥшра, архынҳәра спряжение. Еиԥхьытта иҟоу и ҷыдала еидҳәалахо аҟаҵарбақәа. Инаҳәы-ааҳәуа аҷыдарақәа: аркьынаа (аҳәамҭатә, аҭагылазаашьатә, адҵаратә), аамҭа (адырраҭаратә ркьынаҿы), ахаҿи ахыԥхьаӡареи, (аҳәаратәи адҵатәи ркьыраҿы), ажәлеи ахыԥхьаӡароуп (ацәажәаратәи аҭагылазаашьатәи ркьангьеи рҿы). Аҟаҵарба еилкаам аформа. Ихаҿыдоу аҟаҵарқәа. Алахәыреи арлахәыреи аҟаҵарба аформа ҷыдақәа раҳасабала, урҭ рсинтаксистә роль аҳасабала. Алахәырақәа рграмматикатә ҷыдарақәа. Уажәтәии ииасхьоуи аамҭа ииашоу, игәаҟуа алахәырақәа, урҭ рыҟалара. Ихаҭәаау, иааркьаҿны агәаҟратә лахәырақәа. Алахәрақәа нагӡаны реиҭакра. Аграммаматикатә ҷыдарақәа арлахәырақәа. Аҵара арлахәыратә глаголов инаӡоу, инаӡам ахкы. Арлахәырақәа рхархәара аҷыдарақәа.
Наречие. Ацынгылақәа рҵакы рҿы рсинтаксистә роль аҳәоу ала. Ацынгылақәа разриадқәа ҵакыла. Ацырақәа реиҿырԥшра аҩаӡарақәеи урҭ рҵареи. Еилоу, хаз-хазы иҟоу, адефистә цынгылатә ҩырақәа.
Предлог. Аҽыҵга ажәаҳәа амаҵзуратә хәҭа аҳасабала. Ихырҿиаам, ихырҿиаау аҽыҵгақәа. Имариоу, еилоу аҽыҵақәа, урҭ рҩышьаԥҟара.
Союз. Аидгылара ажәаҳәа амаҵзуратә хәҭа аҳасабала. Аидгылақәа аԥҵамҭатәи аҳәатәхаҵаратәи. Аԥҵамҭатәи анапаҵаҟа иҟоу аидгылақәеи ҵакыла реихшара. Имариоу, еилоу аидгылақәа, урҭ еилаҵаны, хаз-хазы рыҩра.
Частицы. Аҟәырҷаха ажәаҳәа амаҵзуратә хәҭа аҳасабала. Ахәҭаҷқәа рразриадқәа. Иҵоурам ахәҭаҷқәа не и ни; урҭ рҵакы аиԥшымзаара. Ахәҭаҷқәа хаз-хазы, дефисла рыҩра. Аҟәырҷахақәа рҩыраҿы аиԥшымзаара не и ни; частицы не аԥынгылақәеи не -; частицы ни, союза ни – ни аԥынгылақәеи ни- Абыжьҭҟьа ажәаҳәа иҷыдоу хәҭаны. Аангыларатә дыргақәа раан абыжьҭҟьақәа.
V. Асинтаксис
Ажәеицааира. Ажәеицааирақәа реиҿартәышьа. Ажәеицааираҿы ажәақәа рҳәатәы харҵо реимадара ахкқәа: ақәыршаҳаҭра, анапхгара, адлара.
Аҳәоу асинтаксис ихадоу ак аҳасабала. Типы аҳәамҭа ахықәки (ажәабжьтә, агәазҭаҵаратә, азҵааратә) аемоциатә ԥшшәи рзы ажәалагалақәа (абжьыҭҟьатәи).
Имариоу аҳәоу. Аилазаашьала аҳәоу ахкқәа: ҩ-хәҭакны еилоу, хәҭакны ишьақәгылоу. Аҳәоу алахәылацәа. Азхҳәааи азҳәеи ҩ-хәҭала еилоу аҳәоу алахәылацәа хадақәа раҳасабала. Азиҳәеи азҳәеи реимадара аҷыдарақәа. Азушьеи азҳәеи рыбжьара атире. Ахҳәаа аарԥшышьа. Азаҳәа ахкқәеи (имариоу аҟаҵарбатә, еилоу аҟаҵарбеитә, ишьақәгылоу ахьыӡтә) уи азнеишьақәеи аҳәамҭақәа. Ихадам аҳәоу алахәылацәа: аҳәаақәҵақәа (еиқәшаҳаҭу, еиқәшаҳаҭым), ацҵа аҳәаақәҵа хкы аҳасабала, ахарҭәаарақәа (ишиашоу, иԥиам), аҭагылазаашьақәа (аамҭа, аҭыԥқәа, амзызқәа, ахықәкқәа, аҭагылазаашьақәа, аҟаҵашьа, ахьаҵра); урҭ раарԥшышьа. Еилазаашьак змоу аҳәоуқәа: хымԥада-хаҭалатәи, еилкаам-хаҭатә, хаҿыда, ахьӡтә. Еилагылашьак змоу ажәалагалақәа рлахәыла хада иҳәашьа. Аҳәоуқәа ирылаҵәаны иҟоуп, инеиҵыхым; ихарҭәаауп, ихарҭәаам. Имариоу аҳәоу ауадаҩра. Еижәлантәу аҳәоу алахәылацәа, аҳәоу аҿы реимадара, еижәлантәым алахәылацәа рыбжьара ааҭгыларатә дыргақәа. Еизырҳау ажәақәа еижәлантәу алахәылацәа раан. Еизыркәкәо ажәақәа раан ҩ-кәаԥки атиреи. Хазы игоу ихадам аҳәоу алахәылацәа: аҳәаақәҵақәа (аԥшьқәа убрахь иналаҵаны), ахарҭәаарақәа, аҭагылазаашьақәа; урҭ раан ааҭгыларатә дыргақәа. Ааԥхьарақәа, алагалатә ажәақәеи аԥшьқәеи, иҭаргылоу аконструкциақәа, аиҿырԥшратә еикәыршарақәа, урҭ раан аангыларатә дыргақәа . Атәым жәаҳәа аиагашьа. Ишиашоу, иԥиам ажәаҳәа. Иԥиоу ажәаҳәаан ааҭгылара адыргақәа. Ацитата; ацитатақәа раан ааҭгыларатә дыргақәа.
Иуадаҩу аҳәоу. Иуадаҩу аҳәоу ахкқәа. Аидгылатә (еилаҟацоу, иуадаҩу), еидгылам иуадаҩу аҳәоуқәа.
Аиԥшьыгатә, аҿагыларатә, аиҟәшаратә еидгылақәа змоу еилоу аҳәоуқәеи урҭ рҿы ааҭгыларатә дыргақәеи.
Иуадаҩу аҳәоуқәа ихадоу, иацу ахәҭа, урҭ рыбжьара аимадаратә хархәагақәа (аҳәатәхаҵаратә еидгылақәеи аидгылатә ажәақәеи). Аҳәоу цылақәа рыхкқәа. Ихадоу аганахьала ацыла ахәҭа аҭыԥ.
Зҳәатәы иацныҟәо аҳәоуқәа с ԥыҭҩык ацылақәа рыла: ацыла хәҭақәа еижәлантәу, еицтәароу, еишьҭаргыланы рҳәатәы ацныҟәара. Еилоу аҳәоуқәа рҿы ааҭгыларатә дыргақәа с акы, акык-ҩбак ацылақәа рыла.
Еидҳәалам иуадаҩу аҳәоуқәа. Еидҳәалоу иуадаҩу ажәалагала ахәҭақәа рыбжьара аҵакытә еизыҟазаашьақәа, уаҟа ааҭгыларатә дыргақәа.
Еиуеиԥшым аимадара хкқәа змоу иуадаҩу аҳәоуқәа (аидгылатәи аԥҵамҭатәи аҳәатәхаҵаратәи), урҭ рҿы ааҭгыларатә дыргақәа.
Атексти уи ахәҭақәеи ирызку аилкаара. Атекст аҷыдара хадақәа.
Ажәаҳәа ахкқәа: ажәабжь, ахҳәаа, ахшыҩзцара.
Ажәаҳәа астильқәа: ацәажәаратә, асахьаркыратә, аусутә.
Аурыс литературазы апрограмма
Алитературазы аԥышәараҿы иҭало иааирԥшыроуп:
- XIX – XX ашәышықәсақәа рзы ҵаҟа иарбоу аурыс литература арҿиамҭақәа ртекстқәа рдырра.
- алитературатә рҿиамҭақәа рсахьаркыратә, руаҩышәара-философиатә, руаажәларратә ҵакы аилкаара
- зҩымҭақәа апрограмма иаҵанакуа ашәҟәыҩҩцәа рырҿиаратә мҩа адырра
- аҭоурых-литературатә процесс азакәанеизшәара хадақәа реилкаара.
Алитература атеориала аԥышәара иахысуа иҟынтәи абарҭ аилкаарақәеи атерминқәеи рдырра аҭахуп:
- асахьаркыратә хаҿсахьа
- атрагедиатә, афырхаҵаратә, акомикатә
- алитературатә рҿиамҭа аҵаки аформеи
- атема, апроблема, автортә позициа
- асатира, алаф, аирониа
- аперсонаж, аҟазшьа, алирикатә фырхаҵа; ажәабжьҳәаҩ, автор ихаҿсахьа
- аимак-аиҿаки асиужети, акомпозициа, аперсонажцәа рсистема
- асахьаркыратә деталь; апатреҭ, апеизаж, аинтериер
- аиҿырԥшреи антитезеи, агиперболеи агротески, асимволи аллегориеи
- асахьаркыратә жәаҳәа; адиалоги амонологи; аметафора, аепитет
- апрозеи ажәеинраалақәеи; ихадоу ажәеинраалатә шәагаақәа, арифма, астрофа
- алитературатә рҿиамҭақәа рхылҵшьҭрақәа: аепос, алирика, адрама, урҭ ржанр хадақәа
- аромантизм, ареализм, амодернизм.
Алитературатә рҿиамҭақәа
В.А. Жуковски. «Ахәылԥаз", "Иузымҳәо", "Амшын" «Светлана».
И.А. Крылов. 5-6 басен (аԥышәаҩ иалхрала)
А.С. Грибоедов. "Ахшыҩ агәырҩа".
А.С. Пушкин. «Ахақәиҭра", "Чаадаев иахь" ("Абзиабара агәыӷрақәа, ахьӡ-аԥша ҭынч..."), "Ақыҭа", "Амш лашара ыцәеит...", "Ибаандаҩу", "амшын Ахь", "сара исгәалашәоит аимгеимцара ссир..", жьҭаара 19 (1825 шықәса). "Аԥааимбар", "Сибратәи амаденқәа рыҵаулараҿы..."," Апоет"," Арион"," Анчар"," Қырҭтәыла ахәқәа рҿы уахынлатәи алашьцара шьҭоуп...",". "Аӡынтәи ашьыжь", "Сара бзиа шәызбон: абзиабара макьана, иҟалап..."," Апоет "("Апоет жәлар рыбзиабара ахә умшьан...")," Аелегиа"," Ҭагалан","сара схазы абаҟа сыргылеит инапылаҟаҵам...", "Евгени Онегин","Абҩатә ҽыуаҩ", Акаԥдан иԥҳа".
М.Иу. Лермонтов. «Амаалықь", "Аԥра", "апоет Иԥсра" «Бородино», «Аныҳәара» («Сара, Анцәа Иан, уажәы аныҳәара сыцуп...»), «Апоет» (»Ахьтәы рԥшӡарала иӷьазӷьазуеит сҟама...»), "Адума» ("Шаҟа лассы-лассы иӷроу ажәлар ирыкәыршоузеи..."), «Игәырҿыӷьгоуп, илахьеиқәҵагоуп...», «Сыԥсадгьыл», «Бахә», «Пон» ( «Амшыбжазтәи ашоураан Даӷьсҭан акаршәраҿы...»),» Схала амҩа снықәлоит...», "Аԥааимбар", «Аԥсҳа Иван Уасил-Иԥа, опричник қәыԥш, аҭуџьар хара Калашников изку ашәа», «Мцыри», «Ҳаамҭа Афырхаҵа».
Н.В. Гоголь. «Аревизор","Аԥсцәа".
Островски А. «Адыд-мацәыс","Анабзаҭ змам".
И.А. Гончаров. «Аԥҽыхақәа».
И.С. Тургенев. «Абацәеи ахәыҷқәеи», «Муму».
Н.С. Лесков. «Армарахьтәи».
Н.А. Некрасов. «Хԥа", "Иацытәи амш часу в фбаны..."," Ирхашҭхьоу ақыҭа"," апарад аҩналарҭа аҿаԥхьа Ахәыцрақәа"," Аихамҩа","Урыстәыла ибзианы инхаша". Ф.И. Тютчев. «Цицерон", "Ааԥынтәи аӡқәа" «Silentium!», «О узлаууозеи, уахынлатәи аԥша?", "Сара аблақәа здыруан – о, урҭ аблақәа!..". "Сара сышәԥылеит, анкьатәи зегьы..", "Хшыҩла Урыстәыла узеилкаауам", "О, шаҟа ишьны бзиа иаабозеи...".
А.А. Фет. «Кот поет, илақәа ҵырхәны ...", "ашарԥазы лара бакәӡам ирҿыха...", "Ахәыҭхәыҭбжьы, ишәаԥырҳаԥуа аԥсыԥ лагаҩагара..", "Икаҷҷон аҵх. Амза ҭәын абаҳча...".
М.Е. Салтыков-Шьчедрин. Алакәқәа: "Аповест уи иазкуп как один ахаҵа ҩыџьа аинралцәа иныҟәигеит"," Абнатә помешьчик"," амшә ахылаԥшырҭаҿы","аԥслымӡ Ҟәыӷа".
Л.Толстои. "Аибашьреи аҭынчреи".
Ф.М. Достоевски. «Ацәгьауреи ахьырхәреи».
Ф.М. Чехов. «Ачынуаҩ иԥсра", "Ахамелеон", " Астудент" "Аҭра иҭоу ауаҩы"," Адушечка"," Ионыч","Аца баҳча".
М. Горький. «Аҭакәажә Изергиль", "аҵаҿы", "Аира человека».
И.А. Бунин. «Сан-Франциско инхо аҳ» или другой аԥышәара иахысуа иалхразы ажәабжь.
А.А. Блок. "Амра аҭашәамҭаз уареи сареи ҳаиқәшәон...", " Аԥҳәызба ауахәаматә хор аҿы ашәа лҳәон ...", "Илзымдыруа", " О, ааԥын ҵыхәаԥҵәарада
и хықәда..."," Урыстәыла"," афырхаҵарақәа, афырхаҵара, ахьӡ-аԥша Ирызкны...", "О, хагаха сынхар сҭахуп...". Ацикл" Куликов имхаҿы","Жәаҩа".
С.А. Есенин. "Сара ақыҭа аҵыхәтәантәи поетуп...", "Асалам шәҟәы ан", "Ахьтәы қәаҵа Иаҟәнахит...", "Шагане, уара сара устәуп, Шагане..", "Ицәоуп ковыль, акаршәра акыр иаԥсоуп..."," Качалов Ила","Иеиқәышәшәам амза ҵаӷа....».
В.В. Маиаковски. «Зеиԥшыҟам хҭысуп бывшее Владимир Маиаковски аԥхын адачаҿы"," О аҟьышьқәа"," Итәаз"," апоезиазы афининспектори Иареи Реицәажәара"," Татиана Иаковлева Лысалам шәҟәы","рыбжьы ахьынӡацо".
А. Ахматова. "Аҷкәын еиқәара аллеиақәа дрылан...", "Илырӷәӷәан аԥарда лашьца аҵаҟа анапқәа.."," Хәылбыҽха", "сыбжьы ыҟан. Дыԥхьон игәы рҭынчны..."," адгьыл казыжьыз срыцӡам"," Приморсктәи асонет","адгьыл гәакьа","Ареквием".
Б.Л. Пастернак. «Февраль. Амарқьаф ааҭыганы аҵәыуара!", " Уара в аԥша, амахә агьама збо..."," Гамлет"," Аӡынтәи аҵх "("Амел, адгьыл ахьынӡанаӡааӡо амел...")," Ашара"," Нанҳәамза","еицырдыруа Аҟазаара ԥшӡам...", "Зегьы рҿы снеир сҭахуп...".
М.И. Цветаева. «Сажәеинраалақәа рахь абас заа иҩу..." "Амыцәара! Сҩыза!", "Иацы макьана сыблақәа сырхыԥшылон...", "Аԥсадгьыл Агәхьаагара", "Уцоит, сара усеиԥшуп..."," Сара исгәаԥхоит шәара сара сакәымкәа шәахьычмазаҩу...",' Апоетцәа","ахаҳә иалху, анышәаԥшь иалху...", «Москва иазку ажәеинраалақәа».
А.Н. Толстой. «Аурыс ҟазшьа».
М.А. Булгаков. «Ала агәы", "Атурбинақәа Рымшқәа" «Аҟазеи Маргаритеи».
М.А. Шолохов. «Ауаҩы илахьынҵа».
А.Т. Твардовски. «Васили Теркин " (апоема аҟынтә ахқәа)
А.И. Солженицын. «Иван Денис-Иԥа мышкы" «Матренин иашҭа» (аԥышәаҩ иалхразы аҩымҭақәа ируакуп).
В.Г. Распутин. «Унха, иухоумыршҭын».
В.М. Шукшин. «Ихиҵәеит", "Аџьашьахәы", "Миль пардон мадам».
Аурыс бызшәеи алитературеи рзы абилеҭ аҿырԥшы
1. Н.В.Гоголь ипоема "Аԥсцәа"аҟны аҭыԥантәи ҭауади-аамсҭеи рсахьа
2. Марина Цветаева ллирикаҿы абзиабара атема
3. Еижәлантәу алахәылацәа зцу ажәалагалақәа. Еижәлантәу алахәылацәа раан аидгылақәа.
4. Аҳәоу асинтаксистә еилыргара.
Англыз бызшәазы апрограмма
Аморфологиа
Артикль. Артикль ахархәаразы азеиԥш еилкаара.
Ахьыӡҟа. Арацәа хыԥхьаӡара ашьақәгылара. Адхаларатә падеж аформа. Ахьыӡҟақәа реицааира с аурыс бызшәа ападежқәа рҵакқәак аазырԥшуа ҽыҵгақәаны.
Ахьӡ аҟазшьарба. Аиҿырԥшра аҩаӡарақәа рыҟалара (азеиԥш ԥҟарақәеи иҷыдоу ахҭысқәеи).
Ахьӡ ахыԥхьаӡаратә. Ахыԥхьаӡаратәи аишьҭагыларатәи ахыԥхьаӡаратә.
Ахьыӡцынхәрақәа. Личные, адхаларатә еилкаам азҵааратә, азыҟашьатә, арбагатә хьыӡцынхәрақәа.
Глагол. Аҟаҵарба ахатә формақәа. Аҟаҵарбақәа рхархәара to have, to be, to do; should, would как самостоятельных и ацхыраагӡатә ҟаҵарбақәа. Аҟаҵарба be аидҳәалага аҟаҵарба аҳасабала ахархәара. АҞАҴАрбақәа to be, to have амодалтә ҵакы рыманы рхархәара. Ацхыраагӡатә ҟаҵарбагақәа shall, will. Амодалтә ҞАҴАрбаҚӘА can, may, must. Система глагольных времен по группам Indefinite, Continious, Perfect, Active Voice. Аҵара Passive Voice. Ахархәара глаголов в Present, Past, Future Indefinite Tense Passive Voice; Present, Past Continious Tense Passive Voice; Present, Past Perfect Tense Passive Voice. Архьыԥшратә ркьынаа (Subjunctive). Англыз бызшәаҿы иҟамлаша аҭагылазаашьатә ҳәоуқәа рыхкқәа. Адҵаратә ркьынаа. Аҟаҵарба ихатәым аформақәа (Infinitive, Participle, Gerund). Урҭ рфункциақәа аҳәоу аҿы.
Наречие. Еиҳа ахархәара змоу ацынгылақәа. Степени ацынгылақәа реиҿырԥшрақәа.
Предлог. Еиҳа ахархәара змоу аҽыҵгақәа.
Союз. Еиҳа ахархәара змоу аԥҵамҭақәеи аҳәатәхаҵаратә еидгыларақәа.
Ажәахырҿиаара. Ажәахырҿиаашьа хадақәа ахьыӡҟақәа, аҟазшьарбақәа, аҟаҵарбақәа , ацынгылақәа. Ихадоу асуффиксқәеи апрефиксқәеи.
Синтаксис Имариоу аҳәоу. Ирылаҵәам, ирыларҵәоу аҳәоуқәа. Аҳәоу алахәылацәа хадақәа. Азхҳәаа аарԥшышьа. Аҳәамҭа ахкқәа (аҟаҵарбатә, имариоу, еилоу аҟаҵарбатәи ахьыӡтәи). Ихадам алахәылацәа аҳәоуқәа. Порядок слов в ашьақәырӷәӷәаратә, аҟныазҵааратәи иҵоурам аҳәоуқәеи. Еилоу, иуадаҩу аҳәоуқәа. Еиҳа ахархәара змоу аҳәоу цыла хкқәа.
Англыз бызшәазы абилеҭ аҿырԥшы
(ахырхарҭазы алингвистика)
1. Иузымдыруа атекст аԥхьареи аиҭаҳәареи.
2.Алексика-грамматикатә дҵа анагӡара (аҳәоуқәа реиҭагареи атести).
3. Зхы иақәиҭу атемала аиҿцәажәара.
Англыз бызшәазы абилеҭ аҿырԥшы
(иҷыдоу афакультетқәа рзы)
1. Иузымдыруа атекст аԥхьареи аиҭагареи / аиҭаҳәареи.
2. Аграмматикатә дҵа (атест) анагӡара.
3. Зхы иақәиҭу атемала Аиҿцәажәара.
"Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа"азанааҭ иҭало абитуриентцәа рзы англыз бызшәазы апрограмма
Аматериал амазааразы аҭахрақәа
Алексикатә материал. Активла амазаара инықәырԥшшәа 1200-1500 лексикатә акқәа рыла. Ажәахырҿиаара. Ахьыӡҟақәа, аҟазшьарбақәа, ахыԥхьаӡаратә, ацынгылақәа, аҟаҵарбақәа рмодельҟаҵара ихадоу ажәахырҿиааратә аффиксқәа рыла .
Аграмматикатә материал.
Аморфологиа
Артикль. Еилкаам иалкаау анольтә артикли. Еиуеиԥшым ахьыӡҟақәа ргәыԥқәа змоу артикль ахархәара.
Ахьыӡҟа. Ахьӡқәа реихшара ахьыӡҟақәа. Ахьыӡҟатә хьыӡқәа рхыԥхьаӡара заҵәи арацәа хыԥхьаӡареи. Ахьыҟақәа рхыԥхьаӡара рацәа аҟалара ахҭыс ҷыдақәа. Ахьӡҟақәа рыхьӡқәа рпадежқәа: азеиԥш, адхаларатә.
Ахьӡ аҟазшьарба. Аҟазшьарбақәа рҭыԥ аҟны аҳәоу ала. Аҟазшьарбақәа реиҿырԥшра аҩаӡарақәа. Аиҿырԥшратә, зеиӷьыҟам аиҿырԥшратә ҩаӡарақәа рҿы аҟазшьарбақәа рхархәара ҷыдарақәак. Аҟаҵарбақәа змоу аҟазшьарбақәеи рхархәара.
Ахьӡ ахыԥхьаӡаратә. Ахыԥхьаӡаратәи аишьҭагыларатәи аԥхьаӡаратә. Арыцхәқәа. Имариоу, ажәабатә еиҟәыршәшәагақәа, апроцентқәа, аҭел аномерқәа.
Ахьыӡцынхәра. Ахатә хьыӡцынхәрақәа (ахьыӡтә и аобиекттә падежқәа). Адхаларатә хьыӡцынхәрақәа абсолиуттә форма. Арбагатә хьыӡынхәрақәа. Архынҳәратә хьыӡҳәалақәа. Азҵааратә хьыӡхьыӡқәа. Еилкаам ахьыӡцынгылақәа. Иҵоурам ахьыӡхьыӡқәагьы. Ихырҿиаау ахьыӡҳәала some, any, no, every. Ахьыӡцынхәра one. Ахыԥхьаӡаратә хьыӡцынхәрақәа.
Глагол. Аҟаҵарбатә аамҭақәа рсистема гәыԥ-гәыԥла Indefinite/Simple, Continuous/Progressive, Perfect, Active Voice. Агәаҟратә шасыс ахархәара абарҭ ахкы-аамҭатә формақәа рыла – Present, Past, Future Inde Finite Passive; Present , Pasts Continus Passiv; Presant, Passif Perfect Passив. Аҳәоутә пассив ҳәа изышьҭоу аҿы ахархәара (the Prepositional PassIVE). Адҵаратә ркьынааҿы ашьақәырӷәӷәаратәи иҵоурами аформақәа рыла ахархәара. Амодалтә ҟаҵарбақәа рхархәара can, may, must, should, ought to, be to, have to, be able to, needn’t еиуеиԥшым аҵакқәеи аформақәа рыла, аперфекттә инфинитивгьы уахь иналаҵаны. Афразатә ҟаҵарбақәа рхархәара. Ихатәым аформақәа рхархәара-аинфинитив, агерондиа, актәии аҩбатәии алахәырақәа, иалкаау аҟаҵарбақәагьы рышьҭахь агеронди, ма аинфинитива алхрагьы уахь иаҵанакуеит (stop doing/ stop to do). Аконструкциаҿы ахархәара "иуадаҩу ахарҭәаара" (Complex Object) аҟаҵарбақәа слыш, see, notice, watch, feel рышьҭахь; аҟаҵарбагақәа рышьҭахь want, expect, NOTE, NOT, ADVISOR, DESIGN, ORDER, TOLD, ALLOW, like, find,цәымӷ, etc.; аҞАҴАрбақәа make рышьҭахь, let активла, ипассиву ашасқәа рҿы.
Наречие. Ацынгылақәа рыҟалара. Ацынгылақәа реиҿырԥшра аҩаӡарақәа. Ацынгыларақәа рҭыԥ аҳәоу аҿы.
Предлог. Еиҳа ахархәара змоу аҽыҵгақәа.
Союз. Аидгыла афункциақәа аҳәоу аҿы. Союзы в иуадаҩу аҳәоуқәа. Аидгылақәа neither…nor, either…or, both…and.
Синтаксис. Имариоу аҳәоу. Ирылаҵәам, ирыларҵәоу аҳәоуқәа. Аҳәоу алахәылацәа хадақәа. Азхҳәаа аарԥшышьа. Аҳәамҭа ахкқәа (аҟаҵарбатә, имариоу, еилоу аҟаҵарбатәи ахьыӡтәи). Ихадам аҳәоу алахәылацәа. Ажәақәа реишьҭагылашьа ашьақәырӷәӷәаратә, азҵааратә, иҵоурам аҳәоу аҿы. Аконструкциа змоу аҳәоуқәа there is/are. Ихаҿыдоу аҳәоуқәа. Иуадаҩу, иуадаҩу аҳәоу. Еиҳа ахархәара змоу аҳәоу цыла хкқәа.
Англыз бызшәазы абилеҭ аҿырԥшы азанааҭ "Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа"азы
1. Written Test.
2. Read and retell an unfamiliar text (based on current political events).
3. Oral presentation on a specified topic.
Аҩыратә тест аҿырԥшы (1-тәи аԥышәаратә билеҭ азҵаара).
I Choose the correct answer.
1. Do you know where Jane is?
a) I’m sorry not to. b) I regret, but no. c) Pardon, I
don’t know. d) I’m afraid I don’t.
2. It is sometimes impossible ____ in these times.
a) for remaining b) to remain optimistic
c) remaining optimistic d) for a person remain optimistic
3. I advertised several times for someone to mow the lawn for me, but ____ the end I had to do it myself.
a) in b) by c) at d) to
4. We have arranged special insurance for medical ____ in the event of an accident.
a) prices b) expenses c) accounts d) money
5. They have ____ the old castle and it is now a luxury hotel.
a) transformed b) undone c) remade d) constructed
6. I can ____ with most things but I cannot stand noisy children.
a) put aside b) put on c) put up d) put off
7. We very much ____ that you will come to dinner next Friday.
a) wish b) want c) like d) hope
8. This ticket ____ one person to the museum.
a) permits b) admits c) enters d) allows
9. I heard that the ____ at the end of the match was 2-0.
a) account b) total c) score d) number
10. If you wear that red hat, I’ll be able to ____ you in the crowd.
a) pick b) spot c) discover d) realize
II. Open the brackets and put the verbs in the correct form:
1. It’s a great pity you ____ (not come) to Brighten with us last Saturday. As you never ____ (see) the sea before, it____(be) a new experience for you.
2. I suggest ____ (telephone) the hospital before ____ (ask) the police ____ (look) for him.
3. By the time he leaves school his parents ____ (spend) $
25,000 on his education.
4. You hardly ____ (believe) it, but that ____ (be) the third time tonight someone____(telephone) me.
5. I ____ (wait) for the prices of the houses ____ (come) down before ____ (buy) a house, but I think I ____ (wait) too long and the prices ____ (begin) to go up again.
6. People used ____ (make) fire by ____ (rub) two sticks together.
7. We had hoped to see several famous paintings, but the gallery ____ (reorganize) at the time of our visit and most of the really valuable works ____ (move) for safe keeping.
8. What a dreadful person! Can you imagine ____ (work) with him?
9. ―Mr. Smith ____ (not work) here for four years. ____ (be) you sure you ____ (get) the right name? ‖
10. Can you come to the police station? The man who ____ (suspect) of stealing your wallet ____ (arrest) and ____ (question) at the moment.
Аԥышәараҿы аиҿцәажәара шьаҭас иадгалоу ҿырҳәалатәи атемақәа рсиа (аԥышәаратә билеҭ 3-тәи азҵаара).
1. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland: Geography and Economy, Politics, Cities, Press
UK Political System
London and Other Cities of Great Britain Press in the United Kingdom
Educational System and Famous Universities Celebrations in the UK
2. The United States of America: Geography and Economy, Politics, Cities, Press
US Political System
Washington, D.C. and Other Cities in the USA Press in the USA
American Holidays
Educational System and Famous Universities
3. Russia: Geography and Economy, Politics, Cities and Press State System of the Russian Federation
Moscow and Other Cities of Russia Press in Russia
Educational System Holidays in Russia
4. The Republic of Abkhazia: Geography and Economy, Politics, Press
The Political System
Abkhazian State Symvolics (description of the state flag and emblem)
Press in Abkhazia My native town Educational System Holidays in Abkhazia
5. Sports
The Olympic Games
6. The Outstanding politicians of the world
7. Problems of the Modern World Environmental Protection and Pollution Conflicts of the world
8. I and the World I Live in
About myself: family, friends, school, hobbies, preferences in life I and My Plans for the Future.
Анемец бызшәазы апрограмма
Анемец бызшәазы аԥышәара абитуриентцәа рзы атәым бызшәазы апрограмма аҭахрақәа инарықәыршәаны имҩаԥысуеит, уи аҟазарахь ииагахоит:
- иузымдыруа атекст аԥхьареи аилкаареи
- амонологтә ма адиалогтә формала ҳзыԥхьаз иазкны ухәыцрақәа раарԥшра
- ашкол аҿы иҭҵаау ирзааигәоу атемақәа рыла аҳәара, мамзаргьы адиалог амҩаԥгара
- аграмматиказы апрограмматә материал ахархәара.
Ҿырҳәалатәи аиҿцәажәара аан абитуриент алшара имоуп акоммуникативтә ҟазара аҿиара ахьынӡаҟоу аарԥшра. Аиҿцәажәара ахаҭаратә ҟазшьа амоуп, абитурИент исоциалтә ԥышәа ҳасаб азнауеит.
Аморфологиа
Ахьыӡҟа. Ахьыӡҟақәа рыхьӡқәа реиҭакра.
Артикль. Иалкаау артикль ахархәара. Еилкаам артикль ахархәара. Анольтә артикл ахархәара.
Глагол. Аҵареи аамҭалатәи аформақәа рхархәареи иӷәӷәоу, иԥсыҽу, ииашам аҟаҵарбақәа Präsens, FutURI I, Perfekt, PlusquamperfekT, Prəterit рҿы. Архынҳәратә ҟаҵарбаҚӘА реидкылара. Haben, sein, аидҳәалага еиԥш, ацхыраагӡатә ҟаҵарбагақәа, аҵакы наӡа змоу аҟаҵарбагақәеи.
Имя аҟазшьарба. Аҟазшьарбақәа реиҭакра. Аҟазшьатәқәа реиҿырԥшра аҩаӡарақәа рыҟалара.
Наречие. Ахылҵшьҭра аҩаӡарақәа \ аиҿырԥшра аҩаӡарақәа\ ацынгылақәа. Ацынгыла аклассификациа.
Ахьыӡцынхәра. Ахьыӡцынхәрақәа реихшара. Склонение хаҭалатәи, арбагатә, азыҟашьатә, азҵааратә хьыӡцынхәрақәа. Еилкаам-man ахатәы хьыӡҳәала. Ихаҿыдоу ахьыӡцынхәы es.
Предлоги. Ҩынтәны анапхгара аҽыҵгақәа. Предлоги аҭаратә, аизыҟаратә, ахарадҵаратә падежқәа напхгара рызҭо.
Синтаксис. Имариоу ахархәара змоу, имариоу ажәабжьтә ҳәоу. Азҵааратә ҳәоу . Иацҵоу аҳәоу цҵақәа рыҵареи рхархәареи.
Анемец бызшәазы абилеҭ аҿырԥшы
(ахырхарҭала алингвистика)
1. Lesen sie und ubersetzen sie den Text (Christa. 3).
2. Antworten sie auf die Fragen zum Text.
3. Sprechen sie zum Thema: Meine Heimat – Abchasien.
Аԥсны аҭоурых иазку апрограмма
I. Ажәытә аамҭа
Ашьҭраҟалаанӡатәи аилазаара. Аԥсабара-климаттә ҭагылазаашьақәа рзы уажәтәи Аԥсны аҵакырақәа уи уаҩԥсыс ианаандырхаз аамҭазы. Аԥхьаӡатәи аԥсаса. Ҵаҟатәи апалеолит аепоха. Ашельтәи амустиертәи культурақәа рбаҟақәа. Анхамҩеи амыругақәеи.
Ашьҭратә еилазаара. Ажәла аира. Хыхьтәи абаҟақәа апалеолита, амезолита , анеолит Аԥсны. Ауаа рынхамҩатә усураҿы аиҭакрақәа. Ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа. Ашәарыцареи аизгареи, адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи. Ипримитивтәу аҟазара аира. Ҳаамҭазтәи ауаҩы-акроманионец итип ашьақәыргылара. АнеолИТ-аматриархат аизҳазыӷьара иаамҭоуп.
Ашьҭратә еилазаара аилаҳара. Аматриархат аҟынтәи аиасра апатриархат. Аенеолиттә епоха, аџьаз акультура. Аԥштәы змоу аметаллургиа аҿиара аетапқәа ԥшьба. Адольменқәеи акромлехқәеи. Аџьазтә шәышықәса аепоха иаҵанакуа аматериалтәи адоуҳатәи культура.
Аԥсуа жәлар рхылҵшьҭра. Аԥсуа-адыга гәыԥ ажәларқәеи абызшәақәеи. Мраҭашәара-кавказтәи абызшәатә гәыԥ амахәқәа. Аԥсуа-адыга бызшәа аилаҳара. Аԥсуаа-адыгааи малаазиатәи аҳаттақәеи етногенетикала реигәыцхәра иазку атеориа. Аетнонимқәа" кашка"," абешла " ажәытә ҩыратә хыҵхырҭақәа рҿы. Атопонимика адыррақәа. АԥсуаАԥсуаа рҭоурыхтә ԥсадгьыл аҿы автохтонра – Аԥсны.
Начало аихатә шәышықәса Аԥсны. Аџьазтә еизҳазыӷьара аиндустриа. Колхидатәи археологиатә культура. Аихатә металлургиа аира аҭагылазаашьа хадақәа хԥа. Анапҟазара ԥхьаҟатәи аҿиареи алкаареи. Аскифцәеи ажәытә аԥсуааи. Аԥсны аскиф маҭәақәа.
Абырзен колонизациеи Антикатәи Аԥсни. Аетникатә заатәи антикатәи аепоха аан Аԥсны аилазаара: коракс, колхи, колы. Агениохцәа аԥсуаа ржәытә абшьҭрақәа роуп. Абырзен колонзациа алагамҭа. Агреко-ҭыԥантәи аиланхарҭақәа. Диоскуриада, Ешыратәи ақалақь хәыҷы. Гиенос. Аԥсны абырзен колониақәа рыхәаахәҭра-економикатәи ркультуратәи еимадарақәа.
Ихьшәоу антикатә (римтәи-византиатәи) аамҭа Аԥсны. Ихьшәоу антикатәи Аԥсны ахәаахәҭра-економикатәи акультуратәи центр хадақәа. Себастополис. Питиунт. Ихьшәаны антикатә епоха аан Аԥсны аетнополитикатә еиҿкаарақәа. Аԥсилаа. Аԥсыла абаа хада-Тцибила (Ци-билиум). Абасгаа. АбасгаАматериалтә культура. Абасгааи Византиеи. Санигаа аԥсуаа рабдуцәа роуп. Мисимиане.
Антикатәи Аԥсны акультура. Абзазара аҷыдаратә ҟазшьеи аԥсуаа рабдуцәа ртрадициақәа. Амырҭаҭратә динхаҵарақәеи иҭышәынтәалоу ақьабзқәеи. Ажәытә бырзенцәеи, аурымқәеи, византиаа ркультуратә нырра аҵакы. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аҩыреи аҟазареи рбаҟақәа. Заатәи ақьырсианра. Пицундатәи ақьырсиантә еиҿкаара.
II. Абжьаратәи ашәышықәсақәа
Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа (VI–VIIвв.). Аира, насгьы заатәи афеодалтә еизыҟазаашьақәа рыҿиара. Ақалақьқәеи, абаақәеи, аиланхарҭа дуқәеи. Ақыҭанхамҩеи уи акультура хадақәеи. Арахәааӡара. Анапҟазаратә ҭыжьреи уи аусхк хадақәеи . Ахәаахәҭратә мҩақәеи адәныҟатәи адунеии аекономикатә еимадарақәеи. Аԥсуаа атәымтәылатәи ампыҵахалаҩцәа ирҿагыланы VII ашә.Ирано-Византиатәи аиндаҭлара. Трахеитәи аидыслара, Аԥсилиа имҩаԥысуаз ахҭысқәа, мисимиатәи аибашьра. Иран-византиатәи аибашьра ахыркәшареи уи ахҟьаԥҟьақәеи.
Арабцәа рқәылареи Анаҟәаԥиатәи аибашьреи. Абхазия в VII – VIII ашә.Леон I, «Аԥсуа аҳцәа Рдиван». Лев Исавр Кавказ имиссиа (701-711 шш.) Анокапиатәи абаа Мерван Дагәа ирабцәа Кавказ Ржәылара. Анаҟәаԥиатәи аибашьреи уи ахҟьаԥҟьақәеи. Арабцәа Аԥсилиа рықәлара. Ацқьа Евстафи. Аԥсны аидгылара. Аԥсуа заатәи афеодалтә жәларқәа реидкылара.
Аԥсуа аҳра (VIII–Xвв.) Аҭагылазаашьақәа Аԥсуа аҳра ашьақәгылара аҭагылазаашьақәеи аамҭеи. Леон II аԥсуаа раԥхьатәи раҳ иоуп. Аԥсуа аҳра аполитикатә ҳәаақәеи аетникатә еилазаашьеи. Аԥсуа аҳреи Ҳазариеи. Аԥсны IX ашәышықәсазы. Аԥсуа ҳәынҭқарцәа мрагыларатәи рполитика. X ашәышықәсазы Аԥсуа аҳра аизҳазыӷьара. Византиеи, Ермантәылеи, Аланиеи реизыҟазаашьа.
Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны акультура (VI–Xвв.). Ақьырсианра аофициалтә ҳәынҭқарратә динхаҵарак аҳасабала адкылара. Аԥсуа автокефалтә епархиа. Акультуреи, архитектуреи, аргылареи рбаҟа хадақәа. Византиа-аԥсуа культуратә еимадарақәа. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аладатәии Нхыҵи Кавказ, Мрагылара Ааигәа, Урыстәыла рыжәларқәеи дареи акультуратә еимадарақәа рыбжьоуп. Афеодалтә епоха иаҵанакуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиара.
Аԥсны XI–XIII вв. «Аԥсуааи акартлиааи раҳра». Баграт III, иан Гәырандыхәт. Атерминқәа «Аԥсны», «аԥсуаа»рҵакы. Цхумтәи ахылаԥшреи Чачба-Шервашиӡеи. Баграт IV. Анаҟәаԥиатәи аиқәҳәаларҭа. Багратаа раҳраҿы аԥсуаа рроль. Аԥсуаа рыԥсҭазаареи ркультуреи. Аԥсны XIII–XV вв. Амонголцәа рқәылареи реилаҳареи «аԥсуааи акартлиааи раҳрақәа». Аԥсуа аҳрахареи Агыруеи (Сабедиано) реизыҟазаашьақәа. Аԥсны иахьаҵанакуа Генуезтәи аколониақәа. Себастополис ақалақь ароль. Ахәаахәҭреи аԥаратә еикәыршареи. Атәцәа рыҭира. Аматериал-наиа культура.
Абазины. Абазақәа рхылҵшьҭреи рхи-рыԥси урҭ ретникатәи рҭоурыхтәи ҟазшьарбага. Нхыҵ Кавказҟа ахҵәара аамҭеи амзызқәеи. Тапантеи ашьхаруеи.
Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа XVI–XVIIIвв. Ампыҵакратә ҳәынҭқарратә структура аҳрақәа (Аԥсны арегион хадақәеи аразҟқәеи). Ихадоу ауаажәларратә классқәа, афеодалтә хыцәқәан ашарақәа, анхацәа рсоциалтә категориақәа. Ақыҭанхамҩеи анапҟазареи.Аусураҭира.
Аҩныҵҟатәии адәныҟатәии аполитикатә ҭагылазаашьа Аԥсуа аҳратәра XVI рзы – XVIII вв. Аизыҟазаашьа Гыртәыла XVI-XVII ашә.Гыртәылеи иареи 30 шықәса зхыҵуа реибашьра. Аԥсуаа аполитикатә хьыԥшымразы рықәԥара. Ахьыԥшымра аиура. Аԥсуа аҳратәра аполитикатәи аетникатәи ҳәаақәа. Чачба-Шервашиӡе идинастиа аҳра зуа аҩны. Ацуфара Кьалашәыртәи аҭӡы. Егры аҳәаа ашьақәыргылара.
Аԥсуа аҳратәреи Ҭырқәтәылеи (XVI – XVIII вв.). Турки в Аԥсны. Аимадарақәа рышьақәыргылара. Аԥсылманра аларҵәара. Аҟәа-Кале. Аԥсуааи аҭырқәцәеи XVIII ашәышықәсазы. Жәлар рынхамҩеи ркультуреи рҭагылазаашьа. Атәтәреи амшынтә ӡырҳәреи.
Культура абжьарашәышықәсазтәи Абхазии. Абжьарашәышықәсазтәи аԥсуаа ретникатә хаҿра. Ақьырсианреи аԥсылманреи. Амырҭаҭра ацәынхақәа. Аҟазареи архитектуреи. Афольклор, аџьатәи ақьабзтәи ашәақәа; амузыкатә фольклори амыругақәеи; афеодалтә епоха иахылҿиаауа аҳәамҭақәа.
Аԥсуа аҳратәра Урыстәыла адлара. XVIII– XIX ашә.аҽеиҩшамҭазы жәларбжьаратәи аполитикатә ҭагылазаашьа. Аԥсны Аполитикатәи аетникатәи ҳәаа XIX ашә .Аҳәынҭқарра дуқәа Кавказ аҳра ауразы рықәԥара. Қьалышьбеи Чачба (Шервашиӡе) иҩнуҵҟатәии идәныҟатәии аполитика. Ахьыԥшымра игәҭакы. Аҟәа аурыс десант ала агара. Аурыс-аҭырқәа еибашьра 1806-1812 шш. Аԥсны апозициеи. Қьалышьбеи Ишьра. Асланбеи ироль ҩ-хәаԥшышьак. Сафарбеи (Гьаргь) "иҳәаратә пунктқәа". Александр I иманифест жәабранмза 17, 1810 ш.
Жәлар рынхамҩеи рсоциалтә еизыҟазаашьақәеи XIXв актәи азбжазы. Адгьылқәаарыхра арахәааӡара домашнее аарыхра. Аԥсны асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҷыдарақәа. Ахәаахәҭреи ақалақьтә ԥсҭазаареи. Амшынтә дырраҭарақәа. Аџьармыкьатә еизыҟазаашьақәа рцәырҵра.
Аԥсны аполитикатә ҭагылазаашьа Урыстәыла ианадла ашьҭахь. Гьаргь ихаан аҳратә мчра аԥсыҽхара, насгьы Дмитри Чачба. Асланбеи напхгара зиҭоз 1821, 1824 шш. ақәгыларақәа. Аԥсны административтә-ҵакырадгьылтә шьақәгылашьа. Аԥсуа експедициа. Аурыс ир ашьхарыуаа ирҿагыланы ахьырхәратә експедициақәа. Ацаризм аколониалтә политика. Аурыс-кавказтәи аибашьреи Аԥсни. Амҳаџьырра раԥхьатәи ацәқәырԥақәа.
Аԥсны Ҟрымтәи аибашьра ашықәсқәа раан. Адуқәа реиндаҭлара Кавказ азы аҳәынҭқарра. Омер-ԥашьа идесант. Егрытәи аидыслара. Аҳ Михаил Чачба (Шервашиӡе) аибашьра ашықәсқәа раан ипозициеи. Аибашьра ахыркәшареи уи Аԥсны азы ахҟьаԥҟьақәеи. Парижтәи атрактат. Амҳаџьырра ацәқәырԥа ҿыц.
Аурыс-кавказтәи аибашьра ахыркәшареи Аԥсуа аҳратәра аԥыхреи. Аԥсны Ҟрымтәи аибашьра ашьҭахь. Аҩада-Мраҭашәаратәи Кавказ ашьхарыуаа аурыс-кавказтәи аибашьра ахыркәшаратә етап аан реидкылара аҽазышәара. Лондон иҟоу аԥсуа-адыга делегациа. Кавказтәи аибашьра ахыркәшара. Асаӡқәеи аублаақәеи рықәцара. Аԥсуа аҳратәра аԥыхра. Михаил Чачба-Шервашиӡе ихаҭареи аурыс-Кавказтәи аибашьра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы иполитикеи. Аурыс усбарҭа алагалара.
1866 шықәсазтәи ақәгылара. Аҭагылазаашьақәа амзызқәеи аҽыҵгеи ақәгыларақәа. Лыхнытәи аизара ԥхынгәы 26, 1866 ш.ақәгылара алагамҭеи. Ақәгылара амҩаԥысшьа, уи ахәаҽра. Аҭауад Гьаргь Шервашиӡе-Чачба. Аԥсуа ҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара аҽазышәара. Ақәгылара иалахәыз ирҿагыланы арепрессиақәа. Амассатә мҳаџьырра.
III. Аамҭа ҿыц.
Анхаҩыжәлар рреформа амҩаԥгара. Аусура Аҟәатәи ахылҵшьҭра-дгьылтә комиссиа. Абҵарамза 1, 1870 ш.Аԥсны анхаҩыжәлар рреформа Аҷыдарақәа. Уи ахҟьаԥҟьақәеи аҵаки.
1877 ш. аурыс-аҭырқәа еибашьра ахҭысқәеи 1877– 1878 шш. Аԥсны. Ақәгылара ҿыц амзызқәеи амҩаԥысшьақәеи Аԥсны, уи зырныҟәо амчқәа. Аурыс-аҭырқәа еибашьра алагара. Ҭырқәтәылатәи адесант аӡхыҵра. Аԥсны аҵакыраҿы арратә операциақәа. Ақәгылара иалахәыз ирҿагыланы арепрессиақәа. Аԥсуаа "ахара зду уааԥсыраны"рылаҳәара. Амҳаџьырра ацәқәырԥа ҿыц. Атәым дгьыл аҿы ахҵәацәа рлахьынҵа. Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи кавказаа рхырҵәаратә ҵысреи рыԥсадгьыл ахь ихынҳәуази рганахьала рполитика.
Ареформатә Аԥсны асоциал-економикатә ҭагылазаашьа. Акапиталисттә цәырҵреи аҿиареи (аџьармыкьатә) елементқәа ақыҭанхамҩаҿы. Абаҳчатә, ахәаахәҭратә, ааглыхратә наплакқәа. Аимадаратә мҩақәеи атранспорти. Аԥсны акапиталисттә еизыҟазаашьақәа рыҿиара аҷыдарақәа. Аетникатә револиуциа. Атәылаҿацә аколонизациеи уи аформақәеи (ақьыратә, ааглыхратә, акурорттә уб.иҵ.).
Аԥсны раԥхьатәи аурыс револиуциа ашықәсқәа раан. Рабочее и асоциал-демократиатә ҵысра XX ашәышықәса алагамҭазы. Аԥсны ареволиуциатә ҵысра 1905-1906 шш.аибашьратә гәыԥқәа Ракциақәа. Жәлар рреволиуциатә мчра ашьақәыргылара аҽазышәарақәа (Гагра, Гәдоуҭа, Самырзаҟан). 1905 –1907 шш. Аԥсны имҩаԥысуаз ареволиуциа аҷыдарақәа. Аԥсуа уааԥсыра «ахара» рхыхра.
XIX – ХХ ашә. алагамҭеи рзы Аԥсны акультура. Ацәаҳәа ҿыц Аԥсны акультуратә ҿиара Урыстәыла ианадла ашьҭахь. Ақыҭа бзазара. Ақалақьтә ԥсҭазаара. Амилаҭтә интеллигенциа рышьақәыргылара. Аԥсуа культуреи, аҭҵаарадырреи, аҵаралашареи русзуҩцәа. Аԥсуа ҩыреи асахьаркыратә литературеи раԥҵара.
Аԥсны ҩ-револиуциак рыбжьара (1907–1917гг). Ацаризм аполитика ахырхарҭа аԥсахра ("аҟамчы" аҟынтәи "априаник"ахь). Аԥсуаа реиҭарҿиара, амилаҭтә хдыррахь аҿыхара. Амилаҭтә интеллигенциа рышьақәыргылара. Аԥсны Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ашықәсқәа раан 1914-1917 шш. "Аԥсуа шәкы".
Абхазия в 1917–1921гг. Жәабранмзатәи ареволиуциеи ахҳәареи аҳәынҭқар ихатәымчра. Аԥсны Аамҭалатәи аиҳабыра русбарҭақәа раԥҵара. Аԥсуааи ашьхарыуааи реидгылара: СОГК-и Алада-Мрагыларатәи аидгылеи рылахәхара. Аԥсны Жәлар Рхеилак – Аԥсны фактла амчратә усбарҭа ашьақәыргылара. Аԥсуа жәлар рполитикатә хьыԥшымреи рҳәынҭқарратә хьыԥшымразы ақәԥара. Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь Аԥсны аҭагылазаашьа. Аԥсны асовет мчра ааԥын 1918 ш.Баҭымтәи аконференциа. Ашьхарыуа республика азхаҵара-аԥсуа ҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара (лаҵарамза 11, 1918 шықәса.). Рашәарамза 11, 1818 ш.Қырҭтәыла ар Аԥсны Ампыҵахалара. Аԥсуа десант. Анс раԥхьатәи аимырпра (нанҳәамза, 1918 ш). Анс аҩбатәи аимырҟьара. Анси адемократиатә алхрақәа". Аԥсны "Автономиа". Анс акәша-мыкәша ақәԥара (жьҭаарамза, 1918 ш.). Аԥсны Аконституциа. Қырҭтәыла амилаҭтә политика иазкны. Аԥсны аҭагылазаашьа 1921 ш.
IV. Асовет аамҭа
Аԥсны Асовет мчра аиҭашьақәыргылара. Создание Аԥсны аревком жәабранмза аҽеиҩшамҭазы 1921 ш.агәыԥқәа "Кьиарази" IX Ар Ҟаԥшьи рырхәҭақәа Рроль. Гагра, Гәдоуҭа, Афон Ҿыц Асовет мчра ашьақәыргылара. Аҟәа ақырҭуа меньшевикцәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (хәажәкырамза 4, 1921ш.). Очамчыреи Гали Асовет мчра ашьақәгылара. Аԥсны Аревком Асовет Урыстәыла анапхгаҩы В.И. Ленин иахь хәажәкырамза 10, 1921 ш. Аԥсны амчра ҿыц ашьақәыргылара Аҷыдарақәа.
Аԥсны аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара (1921–1930). Аԥсны Асовет мчра раԥхьатәи аусмҩаԥгатәқәа. Баҭымтәи Аилацәажәареи уи аӡбареи. Аԥсны Асовет Социалисттә Республикала алаҳәара. Қырҭтәыла Аревком ССР Аԥсны ахьыԥшымразы адекларациа. Асовет Қырҭтәылеи Асовет Аԥсни рыбжьара аидгылатә еиқәшаҳаҭра (ԥхынҷкәынмза 16, 1921 ш.). Аԥсны Ахеилакқәа I Реизара ду (жәабранмза, 1922 ш.) СССР аҵареи Аԥсны уа аҭыԥи. Аԥсны Аконституциа 1925, 1927 шш.аҳәынҭқарратә мчра Аусбарҭақәа. Асимволқәа: Аԥсны ССР Агерб, Абираҟ. Аԥсны аконституциатә актқәеи, азакәанқәеи, акодексқәеи аусура раларгара. Аԥсни Қырҭтәылеи реизыҟазаашьа.
Аԥсны жәлар рынхамҩа аиҭашьақәыргылара (1921– 1930гг.). Аграртә реформа. Аколлективизациа уи Аԥсны аҷыдарақәа. Итрадициатәу, иҿыцу ақыҭанхамҩатә культурақәа. Жәлар рҵара. Аԥсуа милаҭтә школ аԥҵаразы раԥхьатәи ашьаҿақәа. Акооперативтә ҵысра. Асовнхарақәеи аколнхарақәа.
Аԥсны аҳәынҭқарратә статус алаҟәра. Аԥсны ССР автономтә республикахь аиагара. Ақырҭуа експансиа арӷәӷәареи Аԥсны ақәыӷәӷәара арӷәӷәарреи. Вкп(б) Закраиком апрезидиум аӡбамҭа ажьырныҳәамза 19, 1930 ш. 1931 ш. жәабранмзазы Аԥсны Ахеилакқәа IV реизара Дуи Аԥсны ССР автономтә республикахь аиагаразы ахеилакқәа VI Ақырҭуа еизара Аӡбамҭақәеи. Аԥсны Қырҭтәылатәи ССР алагалара. "Дәрыԥшьтәи аизара" жәабранмза 18-26, 1931ш.
Аԥсны XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы. Аиндустриализациеи уи аҷыдарақәеи. Аколлективизациеи уи аҷыдарақәа. Ааглыхра, акурортқәа, аҵарадырра, аҭҵаарадырра. Аԥсны Аконституциа ҿыц (нанҳәамза 2, 1937 ш.). 30-тәи ашықәсқәа рполитикатә система. Ахаҭара акульт. Сталин итоталитартә-биурократиатә режими уи Аԥсны азы ахҟьаԥҟьақәеи. 30-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжа аполитикатә процессқәеи амассатә репрессиақәеи. Аԥсни ахҵәареи–ассимилиатортә политикеи рколонизациа ацҵареи урҭ рыхҟьаԥҟьақәеи.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аан (1941–1945гг.) Аибашьра алагара. Кавказ аибашьрақәа. Аԥсуа истребительтә баталионқәа. Аԥсны акаҵәарақәеи Ԥсҳәы ақыҭеи рзы аидысларақәа. Жәлар рынхамҩа арратә ҟазшьала аиҭакра. Аибашьра Ду афронтқәа рҿы Аԥсны аԥацәеи урҭ рфырхаҵарақәеи. Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аҵакы. Аԥсны Аибашьра Ду ашықәсқәа раан ахҵәаратә политика. Атрест "Аԥсуаселенстрои"аусура. Аԥсуа топонимика ақырҭуатәра. Аԥсуа школқәа раркра.
Аԥсны аибашьра ашьҭахьтәи ашықәсқәа рзы (1946-1960 шш.) Жәлар рынхамҩа аиҭашьақәыргылара. Ауаажәларратә ԥсҭазаара. Вк (б) Ацентртә Комитет ахь 1947 ш., Сталин иахь 1953 ш. Аԥсны аколонизациа Ацҵара. Сталин ихаҭара акульт аҿаԥҽра. «Хрушьчов иԥхарра»апериод аан аԥсуа жәлар ирԥырхагоу рзинқәа реиҭашьақәыргыларазы ауснагӡатәқәа. Акультуратә ргылара. Аҭҵаарадырра аҿиара.
Абхазия в 1960–1980-е годы. Асоциал-економикатә Аԥсны аҿиара. Аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә ҵысра аетапқәа. Ақырҭуа-аԥсуа еиҿагыларақәа 1989 ш. Кавказ ашьхарыуа жәларқәа Рконфедерациақәа Рышьақәгылара. Аԥсны ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара 1989-1992 шш. Адекларациа «Аԥсны аҳәынҭқарратә суверенитет азы» (нанҳәамза 25, 1990 ш.) 1978 ш. Аԥснытәи АССР Аконституциа аусура Аԥыхра. Аԥсны ССР Аконституциа алагалареи 1925 ш. Аԥсны аҳәынҭқарратә символика Адкылара: Агерб, Абираҟ (ԥхынгәымза 23, 1992 ш.).
Культура Аԥсны асовет аамҭазы. Абхазская алитература. Жәлар рҵара. Атеатр. Амузыкатә культура. \ Ахореографиа.\ Аҿыханҵатә ҟазара. Аҭҵаарадырраҿы аихьӡарақәа, аҭҵаарадырратә аԥсуаҭҵаара.
Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра (1992–1993гг.). Аԥсны ауаажәларра-политикатә ҭагылазаашьа аибашьра аламҭалазы. Аибашьра амзызқәеи алагареи. Аԥсны азеиԥш мобилизациа. Жәлар рыр. Хатәгәаԥхаралатәи аҵысрақәа. Тҟәарчал аблокада. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраҿы урыстәылатәи афактор. Москватәи аиԥылара аихшьаалатә документ цәыббрамза 3, 1992 ш. Гагра (жьҭаарамза 2), аҩада-мраҭашәаратәи Аԥсны зегьы рхақәиҭтәра (жьтарамза 6, 1992 ш.) Аԥсны аоккупациа зызуу ахәҭаҿы Аҭагылазаашьа. Мрагыларатәи афронт. Аԥсуа ҭҵаарадырреи акультуреи ргеноцид. Аԥсуа Институти Аҳәынҭқарратә архиви рбылра (жьҬАарамза 22, 1992ш.). Лаҭатәи атрагедиа (ԥхынҷкәынмза 14, 1992 Ш.). Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраҿы Мраҭашәара апозициа. "Ҩынтәтәи амораль", "ҩынтәтәи астандартқәа"рполитика агәырӷьара.
Аибашьраан Аԥснытәи Ар ржәыларатә операциа дуқәа. Ианвартәии марттәии ажәыларақәа. Июльское ажәылара. Тамшь адесант, Ҵаҟатәи Ешыра ақыҭан "аԥырхагатә маниовр". Аиланхарҭақәеи Аҟәа аҳра зуа аҳаракырақәеи рхақәиҭтәра. Шәачатәи аиқәшаҳаҭра (ԥхынгәымза 27, 1993 ш.) Аԥсны Аинышәара. Цәыббрамзатәи ажәылара алагара (цәыббрамза 16, 1993ш.). Мрагыларатәи афронт аҿы аиланхарҭақәа рх иақәиҭуаара. Аҟәа ахақәиҭтәра (цәыбррамза 27 , 1993г.). Ампыҵахалаҩцәа рықәцара, Егры аӡиас аҳәааҿы аԥсуа бираҟ ақәыргылара (цәыббрамза 30, 1993 ш.). Аибашьра аихшьаалақәеи урҭ рҵаки.
Аԥсны аибашьра ашьҭахьтәи ашықәсқәа рзы (1993 – 2000 гг.) Ахҟьаԥҟьақәа аибашьрақәа. Аԥсны асоциал-економикатә ҭагылазаашьа. Аблокадеи аполитикатә ҽыԥхьакреи. Адунеитә ҳәынҭқаррақәа рполитикатә ҭышәныртәалареи рполитикеи рыпроцесс. Ари апроцесс аҿы урыстәылатәи афактор. Ақырҭуа-аԥсуа конфликт аҭышәныртәаларазы ауснагӡатәқәа рзы арзаҳал мшаԥымза 4, 1994 ш.Аконституциа Адкылареи (абҵарамза 26, 1994ш.) Аԥсны Аҳәынҭқарра агимни. Қырҭтәыла ареваншисттә гәалаҟазаарақәа. Аҭынчреиҿкааратә мчқәа. Ареферендум, Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциала (жьҭаарамза 3, 1999 ш.) "Аԥсны Аҳәынҭқарра аҳәынҭқарратә хьыԥшымразы Акт". Арӡынба В.Г. – Аԥсны раԥхьатәи Ахада.
Аԥсны аҭоурых иазку абилеҭ аҿырԥшы
1. VIII–X ашә. рзы Аԥсуа аҳра ауааԥсыра Рполитикатә ҳәаақәеи ретникатә еилазаашьеи.
2. Аурыс-аҭырқәа еибашьреи 1877-1878 шш. аԥсуаа хыԥхьаӡара рацәала Ҭырқәтәылаҟа рахгареи.
3. Аибашьра ашьҭахьтәи Аԥсны аҿиара. Аиҿцәажәаратә процессқәа рыуадаҩрақәа.
Урыстәыла аҭоурых иазку апрограмма
Мрагыларатәи аславианцәа актәи азқьышықәса аҩбатәи азбжазы. Мрагыларатәи аславианцәа рнырхареи рҽазыҟаҵарақәеи. Ауаажәларратә шьақәгылашьа. Адинхаҵаратә динхаҵарақәа. Мрагыларатәи аславианцәа ргәылацәа.
Ажәытәтәи аурыс ҳәынҭқарра (IX – ХІІв актәи азбжа.) Ажәытәтәи Аурыс ҳәынҭқарра ашьақәгылара аҭагылазаашьақәа. Ажәытәтәи аурыс ҳәынҭқарра ашьақәгылараҿы" нормантәи анырра". Ажәытәтәи Урыстәыла аекономикатәи, асоциалтәи, аполитикатәи шьақәгылашьа аҷыдарақәа. Ажәытә Урыстәыла аҭауадцәа, рполитика. Урыстәыла Аӡӡаахра. Ажәытә урыстәыла ахәаахәҭратә еимадарақәа. Аурыс уи агәылацәа: аизыҟазаашьақәа рҟазшьа. Ажәытәтәи аурыс культура аихьӡара хадақәа.
Аурыс дгьылқәа XII – XVвв азбжазы. Аҭагылазаашьақәа аполитикатә лкаара. Ахәҭатә Урыстәыла аполитикатә центр дуқәа (Владимир-Суздальтәи аҳратәра, Новгород Ду, Галицко-Волынсктәи аҳратәра: аполитикатә шьақәгылашьа, анхамҩеи акультуреи рыҿиара.) XIII ашә.адәныҟатәи аӷацәа ирҿагыланы Урыстәыла ақәԥара Амонголцәа рымпыҵахалара. Мраҭашәарантәи аекспансиа. Урыстәылеи Ахьтәы Аԥсҭыри реизыҟазаашьа апроблема, амонголцәа ржәылара Урыстәыла аҭоурых анырра анаҭоит. Афеодалтә еиҟәырҷҷара ахҟьаԥҟьақәа. Аурыс дгьылқәа реидкылара аҭагылазаашьақәа. Москва аидгылара иагәҭылсоуп. Москватәи аҭауадцәеи урҭ рполитикеи. XIV – XV ашә.иаку Урыстәылатәи аҳәынҭқарра ашьақәгылара аурыс дгьылҚӘА реидкылараҿы ауахәама Ароль. Куликовтәи аибашьреи уи аҵаки. Аурыс культура Хп – ХV ашә.аҽеиҩшамҭазы Афеодалтә еибашьра. Литватәи аҳраду ашьақәгылара. Литовтәи аҳраду аилазаараҿы иҟоу аурыс дгьылқәа.
Урыстәылатәи аҳәынҭқарра XV–ХVIIвв аҩбатәи азбжазы-алагамҭазы. Аурыс дгьылқәа реидкылара ахыркәшареи Урыстәылатәи аҳәынҭқарра ашьақәгылара. Амчра хада аусбарҭақәа рышьақәгылара. Акультура XV ашә.Аӡбаҩ 1497 ш. адгьылмпыҵакра Аформақәа. Ауааԥсыра ркатегориақәа. Анхацәа тәыс рыҟаҵара алагара. Иван IV Грозныи ихаан Урыстәыла. Иалкаау Рада ареформақәа. Аидеологиатә ҳәынҭқар ихатәымчра ашьақәыргылара. Опричнина лполитика, атәыла аҿиараҿы уи анырра. XVI ашә.Ливонтәи аибашьра Урыстәыла аҵакыра арҭбаара. Урыстәыла акультура XVI ашәышықәсазы XVI – ХVIIввв анҵәамҭеи алагамҭеи Реилаҩынтра.: амзызқәа, аҵакы, ахҟьаԥҟьақәа. Посполитеи Швециеи Рцәажәашьа аҿагылара, Романоваа рдинастиа алагамҭа.
Урыстәыла XVIIв. Аилаҩынтра ахҟьаԥҟьақәа раԥыхра. Новые Урыстәыла аекономикаҿы ацәырҵрақәа B XVIIв. Амчра хада арӷәӷәара. Ауаажәларра-политикатә шьақәгылашьа. Аныхабаатә шьҭаҵара 1649 ш.Абааҭатәи азин Азиндырратә еиқәыршәара. Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҵакыра XVIІв арҭбаара. Атәыла аԥсҭазаараҿы ауахәама ароль. Ауахәаматә еиҟәшара, ажәытәдинхаҵара. Асоциалтә ҵысрақәа XVIIIIв. Урыстәыла ажәларқәа XVIIVв. Урыстәыла акультура ХVIIв.
Урыстәыла XVIIIв актәи азбжазы. Аҭоурыхтә аиҭакрақәа рҭагылазаашьақәа. Пиотр I иреформақәа (асоциал-економикатә, аҳәынҭқарра-административтә, арратә); ахықәкқәа, аҵакы аҟазшьа, ахҟьаԥҟьақәа. Урыстәыла "абсолиутизм"ашьақәырӷәӷәара. "Петров иҭра аҵыс ԥшқақәа": Пиотр ицнагаҩцәа. Адәныҟатәи аполитика XVIII ашә.актәи аԥшьбарак азы Аҩадатәи аибашьра. Урыстәылатәи аимпериа ашьақәгылара. Петровтәи аепоха аан акультуреи абзазареи рҿы аиҭакрақәа. Петровтәи аиҭакрақәа рыхәԥса. Урыстәыла ахан аиҭакрақәа раамҭазы.
Урыстәыла XVIIIв аҩбатәи азбжазы. Аҩныҵҟатәи аполитика Екатерина II. Аҵара змоу абсолиутизм. Ҭауади-аамсҭеи ақалақьқәеи ирзаанаго аҳаҭыртә шәҟәқәа. XVIIIв аҩбатәи азбжа Урыстәыла аекономика. Абааҭатәи аизҳазыӷьара. XvIII ашә.аҩбатәи азбжа асоциалтә ҵысрақәа Урыстәыла XV IIIв аҩбатәи азбжазы аибашьрақәа Рҿы. Аҵакыра ҿыцқәа рыдлара. Павел I иҩнуҵҟатәии адәныҟатәии аполитика. Урыстәыла ажәларқәа ркультуреи уи XVIIIв европатәии адунеитәии акультуреи реимадара.
Россия в 1801–1860гт. Аҩныҵҟатәии адәныҟатәии аполитика Александр I. Аԥсны Урыстәыла Адлара. Аџьынџьтәылатә еибашьра 1812 ш. Аурыс ир Аҳәаанырцәтәи рныҟәара 1813-1814 шш. Адекабристцәа. Николаи I иҩнуҵҟатәи иполитика. Ареформа ҟалаанӡатәи Урыстәыла Асоциал-економикатә ҿиара. Ааглыхратә еиҭакра алагара. Аграртә зҵаара XIXв азбжазы. Ауаажәларратә хәыцра 1830-1850 шш. «Ахьчаратә» хырхарҭа, аславианофилцәеи мраҭашәарауааи, ауаԥшьтә социализм адгылаҩцәа. Урыстәыла ажәларқәа ХІХв актәи азбжазы. Кавказтәи аибашьреи Аԥсни. ХІхв аҩбатәи аԥшьбарак азы амилаҭтә политика. Ҟрымтәи аибашьра. ХIХв раԥхьатәи азбжазы акультура аҿиара.
Россия в 1860 –1890гг. Александр II иҩнуҵҟатәи иполитика. Ареформақәа 1860-1870 шш.Александр III иҩнуҵҟатә политика. Асоциал-економикатә ҿиара ареформатә аамҭазы. Ааглыхратә еиҭакра ахыркәшара. Ахәаахәҭра-ааглыхратә монополиақәа рцәырҵра. Аидеиатә хырхарҭақәа, аполитикатә партиақәа, ауаажәларратә ҵысрақәа 1860-1890 шш.: аконсерваторцәа, алибералцәа. Жәлар рныҟәара аеволиуциа. Аусутә ҵысра алагамҭа. Урыстәылатәи асоциал-демократиа. 1860-1890 шш. Урыстәыла адәныҟатәи аполитика ахырхарҭа хадақәеи ахҭысқәеи. Аимпериа аҵакыра Арҭбаара. Арратә еидгылақәа рылахәхара. Урыстәылатәи аимпериа ажәларқәа ХІХв аҩбатәи азбжазы. Амилаҭтә политика аҳәынҭқар ихатәымчра. Кавказтәи аибашьра ашьҭахь Аԥсни Нхыҵ Кавкази рҿы Урыстәыла аполитика. Атәылаҿацә анапаҿы аагара. ХІХв аҩбатәи азбжазы Урыстәыла ажәларқәа ркультуреи рыбзазареи. ХIХ ашә.адунеитә культураҿы урыстәылатәи акультура алагала.
Россия в 1900–1916гт. Урыстәыла анҵәамҭаз XIX и начале XX ашәышықәсақәа аҳәынҭқар ихатәымчреи ауаажәларреи, ахылҵшьҭратә шьақәгылашьа, аекономикатәи аполитикатәи ҿиара, амодернизациа апроблемақәа. С.Иу. Витте иреформақәа. Аурыс-иапониатәи аибашьра. Ашәышықәсақәа рҳәааҿы Урыстәыла аидеиатә хырхарҭақәеи, аполитикатә партиақәеи, ауаажәларратә ҵысрақәеи. Ареволиуциа 1905-1907 шш.Думатәи амонархиа; П.А, Столыпин иреформақәа. Акультура XXв алагамҭазы. Урыстәыла актәи адунеизегьтәи аибашьраҿы. Аибашьра урыстәылатәи ауаажәларра рнырра.
Россия в 1917–1920гг. Февральтәи ареволиуциа 1917г. Жәабранмза инаркны Жьҭаарамзанӡа. Ҩ-мчрак. Аамҭалатәи аиҳабыреи ахеилакқәеи. Асовет мчра рылаҳәареи ашьақәырӷәӷәареи. Аԥҵаратә еизара. Асовет еиҳабыра рыҩныҵҟатәии рыдәныҟатәии аполитика 1917-1920 шш.партиак иатәу асистема Ашьақәыргылара. Аграждантә еибашьра: алахәылацәа, аетапқәа, афронт хадақәа. Аинтервенциа. "Арратә коммунизм". Аграждантә еибашьра аихшьаалақәеи ахҟьаԥҟьақәеи.
Асовет Урыстәыла, СССР 1920 шықәсазы–1930гг. Алагамҭа акризис 1920-тәи ашықәсқәа. Аекономикатә политика ҿыц ахь аиасра. СССР аҵара. Аидкылара амҩақәа ралхра. Амилаҭтә политика 1920-1930 шш.Аполитикатә ԥсҭазаара 1920-19 30 шш. Апартиаҩныҵҟатәи ақәԥара. И.В. Сталин ихаҭара акульт. Амассатә репрессиақәа. Аконституциа 1936 ш.аекономикатә политика Ҿыц Аиҵатәра. Ирццаку амодернизациа: аиндустриализациа, аколлективизациа. "Акультуратә револиуциа" (аидеологиа ҿыц ашьақәырӷәӷәара, аҵарадара аԥыхра, аҵарадырра, аҭҵаарадырра, асахьаркыратә литература, аҟазара рыҿиара). Асовет ҳәынҭқарра адәныҟатәи аполитика 1920-1930 шш.СССР Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭаҿы. Асовет-финтә еибашьра. Прибалтика ареспубликақәа рыдлара. Асовет-германиатәи аиҿцәажәарақәа.
Аџьынџьтәылатә еибашьра ду 1941–1945гг. Основные Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аетапқәеи аидысларақәеи. Аибашьра ашықәсқәа раан асовет уаа рфырхаҵара. Аибашьра шықәсқәа раан атыл. Аибашьра аан аидеологиеи акультуреи. Аоккупациа зызуу аҵакырақәа рҿы афашисттә "еиҿкаара ҿыц". Апартизантә ҵысра. Антигитлертә коалициа. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуи Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьреи рхыркәшара. аибашьра аихшьаалақәеи аурокқәеи. Амчреи ауаажәларреи аибашьра ашықәсқәа раан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ар рԥызацәа.
СССР в 1945–1991гг. СССР аибашьра ашьҭахьтәи актәи аамҭазы ажәашықәса: анхамҩа аиҭашьақәыргылара, аракета-аиадертә бџьар аԥҵара, 1940-тәи ашықәсқәа рзы аидеологиатә еилахәыра "аибашьра Хьшәашәа", уи аҩныҵҟатәии адәныҟатәии аполитика анырра анаҭоит. СССР 1950-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы-1960-тәи шш.атәылаҿы Аполитикатә ԥсҭазаара 1950-ТӘИ ашықәсқәа рҽеиҩнашамҭаз КПСС аизара дуи уи аҵаки. Асоциал-економикатә усхк аҟны ареформақәа. Аҭынч еицынхара аполитика. СССР 1960-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы – 1980-тәи ашықәсқәа рҽеиҩнашамҭаз.Аконституциа 1977 ш. Асовет уаажәларраҿы акризистә цәырҵрақәа Реизҳара. Адәныҟатәи аполитика 1960-ТӘИ ашықәсқәа ҽеиҩшеиҵазы – 80-тәи ашәышықәсақәа ҽеиҩнашшамҭазгьы, СССР-и Еиду Америкатәи Аштатқәеи рырра-стратегиатә паритет ашьақәыргылара, жәларбжьаратәи аибарххарақәа рҭарцәра аполитика. Асовет Еидгыла 1980-Тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы. Аиҭакрақәеи аргамареи рполитика. Аекономикеи аполитикатә системеи рреформақәа рҽазышәарақәа. Адәныҟатәи аполитика:"аполитикатә хәыцра ҿыц". Ахҭысқәа 1991 ш.СССР Аилаҳара. Иар аҵара. Асовет ҭҵаарадырреи акультуреи рыҿиара 1950-1980-тәи ашықәсқәа рзы.
Россия в 1992–2012гг. Урыстәылатәи аҿыц ашьақәгылара аҳәынҭқарра. Ахҭысқәа 1993 ш.Аконституциа Адкылара 1993 ш."аџьармыкьатә економикахь Аиасра. Иахьатәи Урыстәыла аполитикатә, аекономикатә, акультуратә ҿиара. 90-тәи 2000-тәи ашықәсқәа рзы Урыстәылеи Аԥсни рекономикатәи рырратәи усеицуреи Аԥсны ахьыԥшымра азхаҵареи. Урыстәыла жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рсистемаҿы.
Урыстәыла аҭоурых иазку абилеҭ аҿырԥшы
1. Урыстәыла ХIII ашә. адәныҟатәи ақәыларақәа рҿагылара.
2. Урыстәыла абааҭатәи азин акаҳара
3. Аграждантә еибашьра аҵыхәтәантәи ахәышҭаарақәа раԥыхра. Абольшевикцәа риааира амзызқәа.
"Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа"рзанааҭ ахь инеиуа рзы иҿырԥшыгоу аиҿцәажәаратә темақәа
Азеиԥш зҵаарақәа:
- азанааҭ алхра амотивациа
- абитуриент ԥхьаҟатәи ипланқәа (азанааҭтә усура)
- ауаажәларратә усура аҽалархәра, аусутә ҟазшьақәа
- аинтересқәа рыкәша-мыкәша (иалху азанааҭтә усура аусхкгьы уахь иналаҵаны)
- аҵареи егьырҭ аусхкқәеи рҿы аихьӡара хадақәа (аолимпиадақәа, аконкурсқәа уҳәа рылахәхара)
- акоммуникативтә компетентра (иаҳҳәап: "шәгәы ишԥаанаго, иалшома аимактә зҵаараҿы зегьы ргәы ҟазҵо аӡбамҭа аԥшаара?»).
Ҳаамҭазтәи ауаажәларратә ҿиара апроблема хадақәа Иахьатәи адунеи ахкырацәара. Ауаажәларра ртипологиа. Иахьатәи адунеи аҿиара акзаареи аиҿагылареи. Иахьатәи аамҭа аглобалтә проблемақәеи урҭ рыӡбаразы амҩақәеи. Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рекологиатә, аенергетикатә, ртехнологиатә проблемақәа.
Ауаажәларра рҭоурыхтә хкқәа. Аҭоурыхтә лабҿаба. Апрогресс аидеиеи аҭоурыхтә процесс акзаареи. Аҭоурых аформатәи ацивилизациатәи знеишьа. Ауаа рзеиԥшра аҭоурыхтә формақәа. Амилаҭқәеи амилаҭбжьаратә еизыҟазаашьақәеи.
Ауаажәларра рекономикатә ԥсҭазаара. Адунеитә економикеи жәларбжьаратәи аекономикатә еизыҟазаашьақәеи.
Ауаажәларра рполитикатә ԥсҭазаара ашьаҭақәа. Аҳәынҭқарра. Аполитикаҿы ахаҭара. Аполитикаҿ агәыԥқәеи аиҿкаарақәеи. Аполитикатә системеи аполитикатә режими. Азинтә ҳәынҭқарреи аграждантә еилазаареи. Аԥсны аполитикатә партиақәеи аҵысрақәеи. Ҳаамҭазтәи ауаажәларра ралхратә системеи рполитикатә культуреи. Адемократиеи уи апринципқәеи. Аидеологиеи уи ауаажәларра рыԥсҭазаараҿы иааннакыло аҭыԥи. Ауаҩы изинқәа рзы жәларбжьаратәи адокументқәа. Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциа: азеиԥш ҟазшьарбагеи аҟазшьақәеи.
Ауаажәларратә хдырреи уи аформақәеи: аҭҵаарадырра, амораль, адин аҟазара. Акультурақәа рыхкырацәара, атолерантра. Ауаажәларра рыԥсҭазаараҿы аполитика ароль. Адунеитә динхаҵарақәа. Аламыс ахақәиҭра апринцип.
Иахьатәи адунеи аҿы адемографиатә процессқәа. Иахьатәи Аԥсны адемографиа.
Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәеи адунеитә политикеи рыҿиара ҳаамҭазтәи апроблемақәа
Адунеитә политикатә ҿиара атенденциа хадақәа. Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа уажәтәи рҭагылазаашьа. Жәларбжьаратәи аимак аҿы "аимак", ахымҩаԥгашьа астратегиа аилкаара. Аполитикатә еффектқәа.
Иахьатәи ҳаамҭа жәларбжьаратәи аимакқәа: аполитикатә, аҵакыратә, аетникабжьаратә, адинхаҵаратә уҳәа Кавказ аимакқәа рыӡбара Ахыҵхырҭақәеи, амзызқәеи, амҩақәеи.
Жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рҿы атерроризм апроблема. Жәлар рдипломатиа.
Жәларбжьаратәи азин анорма хадақәеи апринципқәеи:
- аҳәынҭқаррақәа рсуверентә еиҟарара
- амчи амч ашәарҭареи рхархәара
- аҳәаақәа рхымбгалара
- аҳәынҭқаррақәа рҵакыратә акзаара; - аимак-аиҿак ҭынчмҩала аҭышәныртәалара
- ажәларқәа рлахьынҵа ахархәара азинеиҟарареи азини. Адунеи аҿы иналукааша аҳәынҭқаррақәа-атәылақәа "ҩажәа" роуп. XXI ашәышықәса алагамҭазы Урыстәыла агеополитикатә интересқәа. Аглобализациеи аетнополитикатә компоненти. Урыстәылеи Аԥсни. Жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа рҵаки ртипологиеи, алиансқәа, аклубқәа. Иеиҳабыратәым жәларбжьаратәи аиҿкаарақәеи урҭ рклассификациеи.
Аԥсны амилаҭ-ҳәынҭқарратә интересқәеи адәныҟатәи аполитикеи.
Аџьынџьтәылатә ҭоурых иазку азҵаарақәа
- Аԥсуа жәлар рхылҵшьҭра апроблемақәа
- Аԥсны ижәытәӡатәиу аҭоурых азҵаарақәа.
- Аԥсуа ҳәынҭқарра аҿиара амҩақәа.
- Ажәытәтәи абжьарашәышықәсатәи Аԥсны акультура.
- XVI-XVIII ашә. Аԥсни Ҭырқәтәылеи.
- 19-тәи ашәышықәсазтәи Аԥсны аҭоурых апроблемақәа. Амҳаџьырра.
- Аԥсны XIX ашәышықәса анҵәамҭазы XX ашәышықәса алагамҭазы.
- Аԥсны асовет аамҭазы.
-Амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра аетапқәа.
- Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра.
- Аԥсны иахьатәи аетап аҿы иҟоуп.
Абжьгаратә литература:
Ауаажәларрадырра / Иу.Иу. Петрунин иредакциала. М.. 2011
Лебедева М.м. аимакқәа Рполитикатә ҭышәныртәалара: азнеишьақәа, аӡбамҭақәа, атехнологиақәа. , 1999 ш.
Добреньков В.И., Кравченко А. И. Асоциологиа: Иаазыркьаҿу акурс. М.. 2002
Аполитика иазку аинтернет ресурсқәа рматериалқәа
Аԥсны Аҭоурых. Арҵага шәҟәы. Бӷажәба О.Х., Лакоба С. З. Аҟәа, 2007.
Азин ашьаҭақәа рзы апрограмма
Власть. Амчра аарԥшра аформақәа хԥа-амч, амчра, аҳаҭыр. Аилкаарақәа: амчра, авторитет, амч, аиерархиа. Аҳәынҭқарратә мчра - анагӡаратә, азакәанԥҵаратә, аӡбаратә.
Аҳәынҭқарра. Атермин "аҳәынҭқарра" инарҭбааны, иҭшәоу аҵакқәа рыла.Аполитикатә система. Аҳәынҭқарра азеиԥш ҷыдарақәа. Асуверенитет. Аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәии адәныҟатәии афункциақәа. Аҳәынҭқарра ацәырҵра амзызқәа.
Амилаҭ-ҳәынҭқарратә шьақәгылашьа. Адунеитә еилазаараҿы ҩ-тенденциак: амилаҭқәа реидкылареи амилаҭқәа рыҟәшеи. Еизаку аҳәынҭқарра. Амилаҭ-ҳәынҭқарратә шьақәгылашьа аформа хадақәа, (аунитартә, афедеративтә, аконфедеративтә).
Анапхгара аформақәа. Амонархиеи ареспубликеи. Амонархиа, аристократиа, адемократиа. Ареспублика ахкқәа – апарламенттә, ахадатә, еилаԥсоу (апрезидентбжатә).
Аполитикатә режимқәа. Аполитикатә режим аилкаара. Адемократиатәи адемократиатәи режимқәа. Авторитаризм-аилкаареи азеиԥш ҟазшьақәеи. Апарламенттә режим. Адепутатцәа: аилкаареи аструктуреи (ҩ - палатаки). Апарламентарицәа рхықәкы хада.
Аграждантә еилазаареи азинтә ҳәынҭқарреи. Понятие "аграждантә уаажәларра". Атәылауаҩра. Алхратә зин. Азинтә ҳәынҭқарреи уи аҷыдарақәеи. Атоталитартә ҳәынҭқарроуп, уи аҟазшьақәеи.
Аҳәынҭқарра, алхрақәа, ареферендум. Абжьыҭира. Активтәи апассивтәи алхратә зин. Аелекторат (аилкаара). Алхрақәа реиҿкаашьа (абжьыҭира атурқәа, акандидат абжьыҭиразы асиа иалагалара аԥҟарақәа). Ареферендум.
Аполитикатә партиақәа. Аилкаара" аполитикатә партиеи " уи ахыдҵақәеи. Аполитикатә партиақәа реихшара (аиҿкаашьала, амчра аганахь ала, алахәхара ахкы ала, ауаажәларра рганахьала, аполитикатә программа ахкы ала). Аполитикатә апартиа аҷыдарақәа (апрограмма, аԥҟаԥҵәа, анапхгаратә усбарҭақәа, аԥхьатәи аиҿкаарақәа, аҳәынҭқарраҿы амчразы ақәԥара).
Право. Асоциалтә нормақәа. Аилкаара"азин". Азин аҷыдарақәа (анорматив - зинтә актқәа рҿы иаарԥшуп; аҳәынҭқарратә усбарҭа иаднакылоит; азин аилагараан аиуристтә ҭакԥхықәра ҟалоит; ауаа иалкаау рхымҩаԥгашьа ҳәаақәнаҵоит; азин наунагӡа иҟаӡам). Аилыркаарақәа-"азинтә лшареи""алшарақәеи". Аҭакԥхықәрақәеи азинқәеи. Иԥсабаратәу азинқәа. Азин афункциақәа (арегулиативтә, ахьчаратә). Азин анорма (аилкаара, ахкқәа). Азин аусхкқәа.
Азакәани амчреи. Амчреи азакәани реимадара. Амчра амахә хадақәа хԥа, урҭ рҟазшьарбага. Азинхьчаратә усбарҭақәа.
Аконституциа. Аконституциа-аҳәынҭқарра азакәан Хада ауп. Ауаҩи атәылауаҩи рзинқәеи рхақәиҭрақәеи риуристтә шьаҭақәа. Ауаҩытәыҩсеи атәылауаҩи рзин хадақәеи рхақәиҭрақәа рҵакы. Аҩызеи атәылауаҩи иԥсабаратәу рзинқәеи рхақәиҭрақәеи. Анхарҭазы азинқәа, аекономикатә хақәиҭра, аџьа, аԥсшьара рхақәиҭра, амедицинатә маҵзура, асоциалтә еиқәыршәара. Ауаҩы иҳәынҭқарратәи иӡбаратәи хьчара. Ауаҩы изинқәеи инапынҵақәеи. Аконституциа Ахәдықәҵа.
Азакәанԥҵаратә мчра. ПАԥсны арламент. Апарламент ахь алхрақәа. Азинмчхарақәа реилазаареи рыҿҳәареи. Адепутатцәа рзинқәеи руалԥшьақәеи. Апараламент азинмчхарақәа. Азакәанԥҵаратә аԥшьгара азин.
Анагӡаратә мчра. ПАԥсны арезидент. Аҳәынҭқарра Ахада иалхрақәа реиҿкаашьа. Аҳәынҭқарра ахада изинмчхарақәа. Ахада ихаҭыԥуаҩ, уи иалхра аԥҟарақәа. Аԥсны Аминистрцәа реилазаара, уи ашьақәыргылара аԥҟарақәа, азинмчхарақәа. Аҳәынҭқарра Ахадеи, Ахада Ихаҭыԥуаҩи, Аминистрцәеи Реилазаара Ахадеи руалԥшьақәа.
Аӡбаратә мчра. Аԥсны аиашаӡбара амҩаԥгара. Аӡбаратә усбарҭақәа рышьақәыргылара аԥҟарақәа: Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа, Абжьаҟазаратә Ӡбарҭа, ақалақьтәи араионтәи ӡбарҭақәа Рырратә ӡбарҭа. Аӡбарҭақәа рҿы аусқәа реилыргара. Аԥсны аӡбаратә мчра иреиҳаӡоу аусбарҭеи уи азинмчқәеи. Аԥсны апрокурор хада. Уи иаҭареи ихақәиҭтәреи аԥҟарақәа. Аԥсны Апрокурор Хада изинмчхарақәа. Ақалақьтәи араионтәи прокурорцәа. Урҭ разкышьа аԥҟареи азинмчқәеи.
Азини амазаратә еизыҟазаашьақәеи. Аилкаара"ахатәтәҩы". Ахатәра азин. Аграждантә зин асубиектқәа. Аилыркаара"аилаӡара","аиқәшаҳаҭра". Аиқәшаҳаҭрақәа рыхкқәа (аҵәахра, аҭара, аахәара-аҭира, ақьыра, амена, анардадкылара уҳәа). Азыҳәа.
Ахархәаҩи уи изинқәеи. Аилкаарақәа" ахархәаҩ","анагӡаҩ". Ахархәаҩи аҟаҵаҩи рзинқәа
Аџьеи азини. Аилкаара" аџьатә зин", анормативтә актқәа. Аусурахь адкыларазы аҭагылазаашьақәа (ақәра, аквалификациа, амедгәаҭара). Аџьатә еиқәшаҳаҭра, аконтракт (аформа, аҿҳәара, аԥышәаратә ҿҳәара). Аусуратә еиқәшаҳаҭра аԥыхра (аусуҩы, ахадара раԥшьгарала). АЏЬАТӘ ҬАГЫЛАЗААШЬАҚӘА (аусуратә аамҭа анҵыра, аԥсшьара аамҭа, аԥсшьара азин).
Ацәгьоура. Аилкаара «ацәгьоура». Ацәгьоура аформақәа (арҿиара, аусмура). Ацәгьоурақәа рдыргақәа (ауаажәларратә шәарҭара, ашьаустә закәандара, ахара, ахьырхәра). Ахара аформа (агәҭакы, агәҽанызаара). Административтә ҭакԥхықәра (аилкаара, аформақәа). Алеишәатә ҭакԥхықәра. Ашьаустә ҭакԥхықәра . Ахарадара апрезумпциа апринцип. Ашаҳаҭ, агәызҩара ззыҟоу, ахара здырҵо, аусҭҵааҩ. Ашьауӷақәҵара ахкқәа (ариашаратә, ахарадҵаратә). Ахьырхәра.
Аԥсны аҭоурыхи азин ашьаҭақәеи ирызку абилеҭ аҿырԥшы
1. Аԥсуа аҳратәра Урыстәыла Адлара. Урыстәылеи Аԥсни реизыҟазаашьақәа.
2. Аԥсны ауаажәларра-политикатә еиҿкаарақәеи аҵысрақәеи Аҩажәатәи ашә. 90-тәи ашықәсқәа рзы.
3. Ауаҩы аҳәынҭқарратәи аӡбаратәи хьчара.
4. Азин аҷыдарақәа.
Ауаажәларрадырразы апрограмма (аҟәша "аекономика ашьаҭақәа")
Абри апрограмма Аԥсны аҵара Аминистрра аколлегиа иақәшаҳаҭхаз азеиԥшҵаратә школқәа 11-тәи акласс азы апрограмма инақәыршәаны еиқәыршәоуп.
Аекономикатә ҭҵаарадырра иҭнаҵаауа, ишҭнаҵаауа. Иахьатәи адунеи аҿы аекономикатә ҭҵаарадырра аҵакы. Аекономикатә ҭҵаарадырра иҭнаҵаауа. Аекономикатә цәырҵрақәа рыҭҵаара аметодқәа.
Аматериалтә ҭахрақәеи аекономикатә ресурсқәеи. Аҭахрақәа реилкаареи рыхкқәеи. АҭахраҚӘА ҳәаа шрымам. Аекономикатә ресурсқәа. Аресурсқәа рыԥкра. Аекономикатә алхра. Аэкономика аарыхратә лшарақәа.
Аарыхреи аиҭарҿиареи. Аҭыжьреи уи алҵшәақәеи. Имариоу, инарҭбаау аиҭарҿиара. Аарыхреи, аихшареи, аиҭныԥсахлареи, ахархәареи реимадара.
Аекономикатә системақәа. Тауаажәларра рекономикатә ԥсҭазаара аиҿкаара арадициатә система. Аплантә (административтә-командатә) економика. Аџьармыкьатә економика. Еилаԥсоу аекономика.
Атауари аԥареи (аџьармыкьатә нхамҩа аобиект хадақәа). Абзиареи атауари. Аԥара аҵаки афункциақәеи. Аԥара аҭоурых.
Аџьармыкьеи уи афункциақәеи. Аџьармыкьа аилкаара. Аџьармыкьа ацәырҵреи аусуреи рҭагылазаашьақәа. Аџьармыкьеи атерриториалтә ҭагылазаашьеи аахәара-аҭира аобиектқәеи рыла реилазаашьа. Арынок афункциақәа.
Аҭаххареи аҳәоуи. Аџьармыкьатә ҭахра. Аҭаххареи ахәқәеи реимадара. АџьармыкьаТӘ жәалагала. Аҳәоуқәеи ахәқәеи реинырра.
Аконкуренциа. Инаӡоу аконкуренциа аџьармыкьа. Амонополиа цқьеи аолигополиеи, урҭ рдырга хадақәа. Антимонопольтә политика.
Ахатәтәреи анаплакратә усуреи. Ахатәра, ахатәтәратә формақәа. Анаплакратә усура аиҿкаара-економикатә формақәа .
Фаарыхра акторцәа. Аџьа аарыхра афактор аҳасабала. Акапитал. Ихадоу, аикәшаратә капитал. Адгьыл аарыхра афактори аҳасабала. Анаԥҵара.
Аарыхра ахарџь. Аарыхра ахарџьқәа реилкаара, урҭ рыхкқәа. Аарыхра аеффективра.
Аџьармыкьатә економикаҿы ахашәалахәқәа (афактортә хашәалахәқәа). Аулафахәы. Акапитал апроцент. Адгьылтә рента. Ахашәала.
Амилаҭтә економика. Ихадоу амакроекономикатә рбагақәа (Азеиԥш милаҭтә аалыҵ, азеиԥш ҩнуҵҟатә аалыҵ, амилаҭтә аалыҵ цқьа, амилаҭтә хашәалахәы).
Аекономикатә еизҳара. Аекономикатә еизҳареи уи ашәашьеи. Аекономикатә еизҳара ахкқәеи ахыҵхырҭақәеи.
Аекономикатә ҿиара ациклтә ҟазшьа. Аекономикатә цикл. Аекономикатә цикл афазақәа.
Аусурҭадара.Аусурҭадареи уи аҩаӡара аҳәаақәҵареи. Аусурҭадара амзызқәеи аформақәеи.
Инфляция. Аинфлиациеи уи амзызқәеи. Аинфлиациа ашәара, ахәқәа риндекс. Аинфралиациа ахкқәа. Аинвестлиациа ахҟьаԥҟьақәа.
Аекономикаҿы аҳәынҭқарра иааннакыло аҭыԥ. Аекономика аҳәынҭқарратә ҭышәныртәалара шхымԥадатәиу. Аекономикеи аҳәынҭқарратә ҭышәныртәалареи рхархәагақәа.
Аԥареи акредит-банктә системеи. Аԥаратә масса. Ааԥхьараҿы ихымԥадатәиу аԥара ахыԥхьаӡара. Акредит. Аԥаратә-кредиттә политика. Абанкқәеи абанктә системеи.
Афинансқәеи ашәахтәқәеи. Фиаҳәынҭқарра нансқәа. Аҳәынҭқарратә биуџьет. Ашәахтәқәеи урҭ рыхкқәеи.
Ауаажәларрадырразы абилеҭ аҿырԥшы (аҟәша "аекономика Ашьаҭақәа")
1.Аарыхреи уи алҵшәақәеи.
2.Аекономикатә ресурсқәа. Аресурсқәа рыԥкра.
3.Аусурҭадара амзызқәеи аформақәеи.
Абжьгаратә литература
Аекономикатә дыррақәа ралагалара. 9-тәи акласс азы арҵагатә цхыраагӡа. Аред. Лагвилаа Р. М. Аҟәа, 1997 ш.
Аекономика ашьаҭақәа. 10-11 аклассқәа рзы арҵагатә цхыраагӡа. Аред.
Лагвилаа Р. М. Аҟәа, 1998 ш.
Егьырҭ арҵага шәҟәқәа, арҵагатә цхыраагӡақәа (аҟәшақәа, ахқәа), урҭ иарбоу апрограмма иақәшәозар.
Абаҩрҵәыразы анормативтә ҭахрақәа
| |
Азы анормативтә ҭахрақәа ахырхарҭахь инеиуа Арҵаҩратә ҵара апрофиль – " Афизикатә акультура»
Агимнастика
мужчины
I. Акробатика: А-И. П.: Абжамҽам, анапқәа шьҭахьҟа ("старт пловца»)
1. Ԥхьаҟа аԥара.
2. Арҳәра ԥхьаҟа икылкааны, илатәаны.
3. Аҵәыргыла ахы – аибакапанра.
4. Алаҟәра икылкааны, илатәаны.
5. Ақәгылара изшьапык, егьи – ԥхьаҟа, анапқәа аҩада.
6. Ааҳәра наҟ ашьапы аҵәыргылахь хаз-хазы, анапқәа наҟ-ааҟ.
7. Аваргылара ашьапы, анапқәа ҵаҟа – ихадоу шьаҟоуп.
II. Б. - И. П. Ихадоу аҵәыргыла.
1. Арма шьапы ԥхьаҟа, анапқәа аҩада – армарахь аиҭакра, армарахь арӷьарахьтәи аҵәыргылахь игьежьны, армарахьтәи ԥхьаҟа ақалԥад ахь, анапқәа аҩада.
2. Армарахьтәи аҭагәҭасреи арӷьарахьтәи аҟьареи рыла анапқәа ирықәгылоу аҵәыргыла-арбатәуп.
3. Арҳәра ԥхьаҟа икылкааны.
4. Абжа., анапқәа шьҭахьҟа ("старт аӡсаҩ»), ԥхьаҟа ахланҵы хәхәа.
5. Аԥара ырхәаны, анапқәа наҟ - ахыџьгәыгәын (аҽаршьцылара даҽа ганкахьы инаугӡар ҟалоит).
|
Оценка |
5 |
4 |
|
3 |
|
|
Баллы |
10 – 9,0 |
8,9 – |
8,0 |
7,9 – |
7,0 |
|
|
|
|
|
|
|
III. Швециатәи аҭӡамц аҿы бӷала хыхь напыла ампыҵахалара, ашьапы иашақәа рышьҭыхра ихы иҩахыкны.
|
Оценка |
5 |
|
4 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
Баллы |
10 раз, |
5 сек |
8 раз, 5 сек |
6 раз, 5 сек |
|
|
акәакь акра |
акәакь акра |
акәакь акра |
|
|
|
|
|
|
|
девушки
I. Акробатика: А-И.П.: ихадоу аҵәыргыла.
1. Ақәыӷәӷәара лаҵа-хыџьгәыгәын ԥхьаҟа
2. Ԥхьаҟа ихаҵәины – абӷа ақәиара. Унапқәа аҩада.
3. «Мост».
4. Армарахь (арӷьарахь) архәара икылкааны.
5. Ашьҭахьҟа ихышәҭны.
6. Аԥара иҽырхәо, инапқәа наҟ – аҩада.
I. Б. - И. П. Ихадоу аҵәыргыла.
1. Ақәыӷәӷәара лаҵаны-хыџьгәыгәын ԥхьаҟа.
2. Шьҭахьҟа иаанкыло ажәҩашәаҟьақәа ирықәгылоу аҵәыргыла.
3. Шьҭахьҟа ажәҩахыр иахыҳәҳәо ишьамхы арсны, егьи ишьапы ишьҭахьҟа.
4. Иҟьаны акы унақәкны итәаны – угыл, унапқәа аҩада.
5. Аганахь аиҭакра – ихадоу шьаҟауп.
|
|
Оценка |
5 |
|
|
|
|
4 |
|
|
|
|
3 |
|||
|
|
|
Баллы |
|
10 – 9,0 |
|
|
8,9 – 8,0 |
|
7,9 – 7,0 |
||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
Атлетика лас |
|
|
|
|
|
||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
Анормативтә ҭахрақәа |
|
|
|||||||
|
№ |
|
|
|
|
|
азшьатә баллқәа рзы |
|
|
|||||||
|
|
виды |
|
|
мужчины |
|
|
Женщины |
||||||||
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||
|
|
|
|
|
5 |
|
4 |
|
|
3 |
|
5 |
|
4 |
|
3 |
|
1 |
|
Бег 100 м |
|
12.5 |
|
13.0 |
|
|
13.5 |
|
14.4 |
|
15.0 |
|
16.0 |
|
2 |
|
Бег 800 м |
|
|
|
|
|
|
|
|
2.43.0 |
|
2.47.0 |
|
2.55.0 |
|
3 |
|
Бег 1000 м |
|
3.10 |
|
3.15 |
|
|
3.25 |
|
|
|
|
|
|
|
4 |
|
Прыжки |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
в длину |
|
5.25 |
|
5.10 |
|
|
4.70 |
|
4.50 |
|
4.10 |
|
3.70 |
|
5 |
|
Прыжки |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
с места |
|
3.00 |
|
2.80 |
|
|
2.60 |
|
2.20 |
|
2.00 |
|
1.80 |
|
|
Стиль |
|
Анормативтә ҭахрақәа |
|
|
№ |
плавания и |
Оценка |
|
|
|
|
дистанция |
|
Мужчины |
женщины |
|
1 |
Зхы иақәиҭу астиль |
5 |
134.0 |
142.0 |
|
|
100 м |
4 |
150.0 |
158.0 |
|
|
|
3 |
аамҭа ҳасаб амҭакәа |
|
|
2 |
Ажьа абӷа иқәуп |
5 |
148.0 |
155.0 |
|
|
100м |
4 |
158.0 |
210.0 |
|
|
|
3 |
аамҭа ҳасаб амҭакәа |
|
|
3 |
Брасс |
5 |
155.0 |
212.0 |
|
|
100 м |
4 |
205.0 |
220.0 |
|
|
|
3 |
аамҭа ҳасаб амҭакәа |
|
Ахырхарҭахь инеиуа Рзы анормативтә ҭахрақәа Афизикатә згәабзиара ҽеим ахаҿқәа рзы акультура (Афк), апрофиль – "Афизикатә акультура»
Агимнастика
мужчины
I. А. - И. П. ихадоу аҵәыргыла. Абжамҽам руки назад («аӡсаҩ ихацыркра»).
1. Аԥара кәрыҵәи ԥхьаҟа.
2. Арҳәра ԥхьаҟа икылкааны, илатәаны.
3. Аҵәыргыла ахи анапқәеи – аибакапанра.
4. Алаҟәра икылкааны, илатәаны.
5. Ақәгылара изшьапык, егьи – ԥхьаҟа, анапқәа аҩада.
6. Ааҳәра наҟ ашьапы аҵәыргылахь хаз-хазы, анапқәа наҟ-ааҟ.
7. Аваргылара ашьапы, анапқәа ҵаҟа – ихадоу шьаҟоуп.
I. Б. - И. П. Ихадоу аҵәыргыла.
1. Арма шьапы ԥхьаҟа, анапқәа аҩада – армарахь аиҭакра, армарахь арӷьарахьтәи аҵәыргылахь игьежьны, армарахьтәи ԥхьаҟа ақалԥад ахь, анапқәа аҩада.
2. Армарахьтәи аҭагәҭасреи арӷьарахьтәи аҟьареи рыла анапқәа ирықәгылоу аҵәыргыла-арбатәуп.
3. Арҳәра ԥхьаҟа икылкааны.
4. Абжа, анапқәа шьҭахьҟа ("старт аӡсаҩ»), ԥхьаҟа ахланҵы хәхәа.
5. Аԥара ырхәаны, анапқәа наҟ - ахыџьгәыгәын (аҽаршьцылара егьи аганахь инагӡаны инаугӡар ҟалоит).
|
Оценка |
5 |
4 |
|
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Баллы |
10 – 9,0 |
8,9 – |
8,0 |
7,9 – |
7,0 |
|
|
|
|
|
|
|
II. Швециатәи аҭӡамц аҿы бӷала напыла хыхь ампыҵахалара, ашьапы иашақәа рышьҭыхра ихы иҩахыкны.
|
Оценка |
5 |
|
4 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
Баллы |
10 раз, |
5 сек |
8 раз, 5 сек |
6 раз, 5 сек |
|
|
акәакь акра |
акәакь акра |
акәакь акра |
|
|
|
|
|
|
|
девушки
I. Акробатика: А-И.П.: ихадоу аҵәыргыла.
1. Ақәыӷәӷәара лаҵаны-хыџьгәыгәын ԥхьаҟа.
2. Ԥхьаҟа ихаҵәины – абӷа ақәиара. Унапқәа аҩада.
3. «Мост».
4. Армарахь (арӷьарахь) архәара икылкааны.
5. Ашьҭахьҟа ихышәҭны.
6. Аԥара иҽырхәо, инапқәа наҟ – аҩада.
II. Б. - И. П. Ихадоу аҵәыргыла.
1. Ақәыӷәӷәара лаҵаны-хыџьгәыгәын ԥхьаҟа.
2. Шьҭахьҟа иаанкыло ажәҩашәаҟьақәа ирықәгылоу аҵәыргыла.
3. Шьҭахьҟа ажәҩахыр иахыҳәҳәо ишьамхы арсны, егьи ишьапы ишьҭахьҟа.
4. Иҟьаны акы унақәкны итәаны – угыл, унапқәа аҩада.
5. Аганахь аиҭакра – ихадоу шьаҟауп.
|
Оценка |
5 |
4 |
|
3 |
|
|
Баллы |
10 – 9,0 |
8,9 – |
8,0 |
7,9 – |
7,0 |
|
|
|
|
|
|
|
Атлетика лас
ахацәа аҳәса
Анормативтә
аҭахрақәа
|
|
| 5 | 4 | 3 | 5 | 4 | 3 | |
1 | Бег 100 м | 13.5 | 13.5 | 14.0 | 15.0 | 16.0 | 17.0 | |
2 | Бег 800 м |
|
|
| 2.50 | 3.00 | 3.20 | |
3 | Бег 1000 м | 3.35 | 3.45 | 3.55 |
|
|
| |
4 | Прыжки |
|
|
|
|
|
| |
в длину | 5.00 | 4.70 | 4.50 | 4.30 | 4.00 | 3.50 | ||
| ||||||||
5 | Прыжки |
|
|
|
|
|
| |
с места | 3.20 | 3.00 | 2.80 | 2.00 | 1.80 | 1.60 | ||
|
Плавание
|
|
Стиль |
|
Анормативтә ҭахрақәа |
||
|
№ |
плавания и |
Оценка |
|
|
|
|
|
дистанция |
мужчины |
женщины |
||
|
|
|
||||
|
|
Зхы иақәиҭу астиль |
5 |
134.0 |
142.0 |
|
|
1 |
4 |
150.0 |
158.0 |
||
|
100 м |
|||||
|
|
3 |
аамҭа ҳасаб амҭакәа |
|||
|
|
|
||||
|
|
Ажьа абӷа |
5 |
148.0 |
155.0 |
|
|
2 |
4 |
158.0 |
210.0 |
||
|
100м |
|||||
|
|
3 |
аамҭа ҳасаб амҭакәа |
|||
|
|
|
||||
|
|
Брасс |
5 |
155.0 |
212.0 |
|
|
3 |
4 |
205.0 |
220.0 |
||
|
100 м |
|||||
|
|
3 |
аамҭа ҳасаб амҭакәа |
|||
|
|
|
||||
Асахьаҭыхра, аҿыханҵа, акомпозициа рзы апрограмма
Азеиԥш рбагақәа
Адкыларатә ԥышәара шьақәгылоуп асахьеи, аҿыханҵеи, акомпозициеи рзы адҵақәа рыла. Асахьазы адҵа-аҩычага змоу агипс геометриатә цәеижьқәа ирылху анатиурморт, мамзаргьы агиԥс хы аламҵакәа; аҿыханҵазы адҵа – иуадаҩым анатиюрморт абзазаратә маҭәарқәа, ауҭраҭых, аҩычагақәа змоу ашәыр ирылхуп; акомпозициазы адҵа иарбоу атемала инагӡахоит.
Асахьаҭыхразы адҵа анагӡареи аҿыханҵеи ирзоужьуп 8-10 сааҭ иреиҵамкәа (2 мшы 5 академиатә сааҭ), акомпозициала иазоужьуп 1 мшы (5 академиатә сааҭк). Ахәшьара азеиԥш ықәдыргылоит.
Адокументқәа рыдкылараан абитуриентцәа асахьаҭыхра, аҿыханҵа, акомпозициа рзы зхала иҟоу аҩнытә усумҭақәа хымԥада рыдгаларала аиҿцәажәара иахысуеит.
Асахьала аԥышәара
Агипс хы антикатә модель ацәаҩа аҟынтәи асахьа. Аҭахрақәа: абӷьыц аҟьаԥсраҿы асахьа акомпозициатә ӡбара, асахьаркыратә еилкаара апринципқәа инарықәыршәаны, анаԥшратә перспектива, апластикатә анатомиа, аизышәаратә еизыҟазаашьақәа рдыррақәа рхархәарала зыԥсы ҭоу ахы асахьа аконструктивтә шьақәгылашьа. Акарандашь атехникатә лшарақәа рыла иаарԥштәуп агипс хы амҽхак-ҵакыратә форма, уи алашараеиқәаратә ҟазшьарбага, асахьаркыратә хаҿсахьа апластикатә ҷыдарақәа. Абӷьыц ашәагаа-0,5. Аматериал: ақьаад, акарандаш.
Агипс геометриатә цәеижьқәа ирылху анатиурморт аҩычага аманы. Аҭахрақәа: асахьа акомпозициатә ӡбара абӷьыц аҟьаԥсрақәа, асахьа аконструктивтә шьақәгылашьа, анаԥшратә перспективеи аизышәаратә еизыҟазаашьеи рдыррақәа рхархәарала. Акарандашь атехникатә лшарақәа рыла амаҭәар амҽхак-ҵакыратә формеи уи алашараеиқәаратә ҟазшьарбагоуи раарԥшра.
Абӷьыц ашәагаа-0,5. Аматериал: ақьаад, акарандашь.
Аҿыханҵазы аԥышәара
Аԥштәы змоу аҩычарақәа инарыдкыланы абзазаратә маҭәарқәак ирылху анатиурморт ацәаҩа аҟынтәи аҿыханҵа.
Аҭахрақәа: анатиурморт ашьақәыргылара шьаҭас измоу аҵара-рҿиаратә усумҭа аклассикатә дунеихәаԥшышьақәа. Анатиурморт иблахкыгоу аӡбамҭа анагӡара: анатиурмотор аколористтә гамма ачҳара, аԥштәқәа рыӡбара ақәыргыламҭа амаҭәарқәа рырлашара иахьыԥшу, аԥштәытәи аԥшшәахәытәи еизыҟазаашьақәа, аҿыханҵа, акомпозициа апланқәа рыхцәажәара абжьықәыӷәӷәара; агәҭакы иблахкыгоу аарԥшра аоригиналра аӡбара. Иблахкыгоу ахархәагақәа рыла анатиурморт амаҭәарқәа рматериалтәра аарԥшра. Ашәагаа-0,5 бӷьыц. Аматериал: ақьаад, аӡшәыга, гәашьа.
Акомпозициала аԥышәара
Атематикатә орнамент акомпозициа аԥышәаратә дҵа еиуеиԥшым аҿыханҵатә ҭагылазаашьақәа рҿы (ацәаҳәаҿы, аквадрат аҿы, агьежь аҿы, овал аҿы, акәакьҭарацәа уб.иҵ.).
Аҭахрақәа: иаарԥшу асахьаркыра-ԥшра змоу акомпозициа атема ахцәажәара. Акомпозициа астильтә ӡбара агәҭакы ақәшәара. Атема аидкылара. Акомиссиа азакәан хадақәа инарықәыршәаны аџьоуҳар акомпозициатә шьақәгылашьа (ахаҿсахьа, астиль, аритм, аԥштәқәа рԥыжәара уб.иҵ.) акомпозициа агәҭакы Аграфикатәи иблахкыгоу аарԥшреи. Аџьоуҳар анагӡараан асахьаркыратә материалқәа рымазаара аҩаӡара.
Абӷьыц ашәагаа-0,5. Аматериал: ақьаад, акарандашь, акалам, атуш, аӡшәыга, гәашьа, атемпера (иалхны).
Адкыларатә ԥышәарақәа рҿы абитуриентцәа ирыӡбо ауснагӡатәқәа:
Рисунок:
1. Аидкылара
2.Аконструктивтә шьақәгылашьа
3. Пропорции
4. Ашьаҭатә ӡбара
5. Аусура ахаҭабзиара
Живопись:
1. Аидкылара
2. Аргылара
3. Аԥштәқәа рыӡбара
4. Колорит
5. Аусура ахаҭабзиара
Акомпозициа:
1. Сюжет
2. Аидкылара
3. Аԥштәқәа рыӡбара
4. Колорит
Качествоработы.
AB
RU