Агронџьныртә факультет

Абиологиа апрограмма

1. Аҵиаақәа

1.1. Ашәҭ ҵиаақәа рзеиԥш дырра Ашәҭ ҵиаақәеи уи ацәеижьхәҭақәеи: адаци аҟатареи. Аҟата аиҿартәышьа: ахәҵәы, абыӷьқәа, аҷаҷақәа. Ашәҭ-зҽызыԥсахыз ҟатароуп. Ашәыри ажәлақәеи, аԥсабараҿы аларҵәара аҽанраалара. Аҵиаақәа рыԥсҭазааратә формақәа: аҵлақәа, ачықьқәа, аҳаскьын ҵиаақәа. Шықәсыктәи, ҩышықәсатәи, акыршықәсатәи аҵиаақәа.

1.2. Аҵиаатә организм ахацтә еиҿартәышьа. Аизырҳагатә приборқәа рдырра (алупа, амикроскоп). Ахаци уи аиҿартәышьеи: акәырша, ацитоплазма, агәыцә, апластидқәа, авакуолқәа. Аҵиаатә хацқәа рорганикатәи иорганикатәым амаҭәашьарқәа. Ахац аԥсҭазаара: ациТОплазма аныҟәара, ахац амаҭәашьарқәа ралалара, уи аизҳареи ашареи. Аба. Аҵиаақәа рхацтә еиҿартәышьа.

1.3. Адац. Адац. Адацқәа рыхкқәа. Ашьагәыҭтә системақәа рыхкқәа. Адац адәахьтәии аҩныҵҟатәии аиҿартәышьа. Адац азонақәа. Адац аизҳара. Адац афункциа хадақәа: аӡи аминералтә маҭәашьарқәеи рыхәлабгара, аҵиаа адгьыл аҿы арӷәӷәара. Адац аԥсыԥ лагаҩагара. Адгьыл, аҵиаақәа рыԥсҭазааразы уи аҵакы. Адгьылқәа рыхьчара. Арҵәырақәа. Адгьыл аус адулара, арҵәыра алагалара аҵакы. Адацқәа рҽыԥсахрақәа, урҭ ауаҩы ихы иаирхәоит.

1.4. Абналара. Аҟата аиҿартәышьеи уи афункциа хадақәеи. Аҷаҷа-алагаратә ҟата, уи аиҿартәышьа. Аҷаҷа аҟынтәи абналара аҿиара. Абӷьыц. Абӷьыц адәахьтәи аиҿартәышьа. Абыӷьқәа мариоуп, иуадаҩуп. Адашркра. Абӷьыцҭыԥ. Абӷьыц амикроскоптә еиҿартәышьа аҷыдарақәа уи афункциақәа инарымаданы: ахҟьатә ба (ацәа, амшын иахьалало), абӷьыц ихадоу, имҩаԥызго, амеханикатә хацқәа. Афотосинтез. Аԥсыԥ лагаҩагара. Абыӷьқәа рыла аӡы ахылҩа-ԥсылҩа ахылҵра. Абыӷьқәа рҽеиҭакрақәа. Абӷькаԥсара. Аҳауа аҟьашьрақәа рацәыхьчара шхымԥадатәиу. Аиланхарҭақәеи ауадақәеи рыриаҵәара. Ахәҵәы. Ахәҵәы аура аизҳара, амахәҿа. Акрона ашьақәыргылара. Амҿтәы хәҵәы аҩнуҵҟатәи аиҿартәышьа уи афункциақәа инарымаданы. Ахәҵәы ашәпара аизҳара. Шықәсыктәи амацәазқәа рыҟалара. Аминералтәи аорганикатәи маҭәашьарқәа ахәҵәы ала реиҭаҵра. Аԥсахгатә маҭәашьарқәа рышьҭаҵара. Зҽызыԥсахыз аҟатарақәа: адац, ашәымб, аџьымшьхы, урҭ реиҿартәышьа, абиологиатәи анхамҩатәи ҵакы.

1.5. Аҵиаақәа рырҿиара. Аҿиареи уи аҵаки. Аҿиашьа. Авегетативтә ҿиара. Аԥсабареи аҵиаааӡареи рҿы авегетатив цәеижьхәҭақәа рыла аҵиаақәа рырҿиара (зҽызыԥсахыз аҟатарақәа, ахәҵәқәа, аҿыгагақәа, ачықь ашара, алаҵа). Авегетаативтә ҿиара абиологиатәи анхамҩатәи ҵакы. Аҵиаақәа жәлала рырҿиара.

Ашәҭ-зҽызыԥсахыз ҟатароуп. Аҵиаақәа рырҿиараҿы ашәҭ аҵакы. Ашәҭҭра, аҳәрац, алакәыт реиҿартәышьа. Ахышәҭқәеи урҭ рбиологиатә ҵаки. Ахәаҷа-маҷақәа, аԥша еихданы абыбыцыркра. Ахала абыбыцкра. Аӷьаркра. Ажәлақәеи ашәырқәеи рыҟалара. Ауаҩы иԥсабареи иԥсҭазаареи рҿы ашәыри ажәлақәеи рҵакы. Абнатә ҵиаақәа массала реизгара аԥсабара ианаҭо аԥырхага. Ашәҭ ҵиаақәа рыхьчара. Ажәла аиҿартәышьа (ҩ-хәҭакны еилоу, хәҭакны иҟоу аҵиаақәа рҿырԥштәала), урҭ рхимиатә еилазаара. Ажәла аҵәыӷьара аҭагылазаашьақәа. Ажәла аԥсыԥ лагаҩагара. Ахҵәырқәа рыкрыфареи реизҳареи. Агротехника ажәла алаҵареи аҵиаақәа рааӡареи.

1.6. Аҵиаақәеи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи. Аҵиаа – еибгоу цәеижьуп. Ахацқәеи, аба, ацәеижьхәҭақәеи реимадара. Аҵиаатә организм аԥсҭазаара апроцесс хадақәа. Аҵиаатә еилазаара. Зыԥсы ҭам, зыԥсы ҭоу аԥсабара аекологиатә факторқәеи ауаҩы иусура иадҳәалоу афакторқәеи. Абна, адәҳәыԥш уҳәа аҵиаақәа рҿырԥштәала зыԥсы ҭам, зыԥсы ҭоу аԥсабара аҵиаақәеи афакторқәеи реимадара. Аҵиаақәа абнаҿы, адәҳәыԥш аҿы уҳәа аицынхара рҽанраалара. Аԥсабареи ауаҩы иԥсҭазаареи рҿы аҵиаақәа рроль. Ауаҩы иусура абна, адәҳәыԥш аҵиаақәа рыԥсҭазаара анырра анаҭоит. Аҵиаақәа рыхьчара, рынхарҭа ҭыԥ ахьчара, аԥсабара ахьчаразы азакәанқәа.

 1.7. Аҵиаақәа рыҟәшақәа Аӡҵиаақәа. Ахацзаҵәтәи ахацрацәатәи ӡҵиаақәа реиҿартәышьеи рыԥсҭазаареи. Аӡҵиаақәа рырҿиара. Арахәыц ӡҵиаақәа. Амшын ӡҵиаақәа. Аӡҵиаақәа аԥсабареи жәлар рынхамҩеи рҿы рроль, рыхьчара. Ашыцламшәқәа. Аиҿартәышьеи аҿиареи (аҭыԥантәи ахкқәа рҿырԥштәала). Аторф аҟалара, уи аҵакы. Аҭырасқәа. Аиҿартәышьеи аҿиареи, ауаҩы иԥсабареи иԥсҭазаареи рҿы ироль. Апапеиқәа. Аплаунқәа. Ахаҳәрацәа аҟалара. Ажәла зхылҵыз. Аиҿартәышьеи аҿиареи (анҷа, аԥсаӡ, ма егьырҭ агәырбӷьы рҿырԥштәала). Агәырбӷьы аларҵәара, урҭ рҵакы аԥсабараҿы, жәлар рынхамҩаҿы. Ажәла зҿоу (ашәҭқәа). Ажәла зқәу еиҳа зеиҿкаара ҳараку ҵиаа гәыԥны реиҿартәышьеи рыԥсҭазаареи рҷыдарақәа, Урҭ Адгьыл аҿы аҳра шыруа.

1.8. Ажәла змоу аҵиаақәа. Ашәҭ ҵиаақәа рыхкырацәара. Акласс Ҩ-хәҭакны еилоу аҵиаақәа. Аҭаацәарақәа: аџьаршәҭтә (ахәылрҳәытә), агәилшәҭқәа, аҟәыдхкқәа, аҳәира, аԥштәы еилаԥсоу (астртә), мальватәи, амартә, аӡахәа. Акласс Ҽык змоу аҵиаақәа. Аҭаацәарақәа: адәыкрынқәа, арыцқәа. Еиқәаҳаԥхьаӡаз аҭаацәарақәа рҵиаақәа рҷыдарақәа, рбиологиатә ҷыдарақәа, жәлар рынхамҩатә ҵакы. Ауаҩы иусура ашәҭ ҵиаақәа рыхкытә хкырацәара анырра анаҭоит. Зеиуа маҷу ашәҭ ҵиаақәа рыхкқәа рыхьчара.

1.9. Ақыҭанхамҩатә ҵиаақәа Акультуратә ҵиаақәа рхылҵшьҭра. Асорт аилкаара. Аҵиаа хкы ҿыцқәа ралгараҿы анаука аихьӡарақәа. Ихадоу ақыҭанхамҩатә ҵиаақәеи (арыцтә, ашәыр-ргәыцтә, ауҭраҭыхтә, ахәшатә, атехникатә уб.иҵ.), урҭ рааӡара абиологиатә шьаҭақәа.

1.10. Аҵиаатә дунеи аҿиара. Аҵиаақәа рыхкырацәареи урҭ рхылҵшьҭреи. Аҵиаақәа рҭоурыхтә ҿиара аршаҳаҭгақәа: адгьыл иҵоу ацәынхақәа. Аҵиаатә дунеи аҿиараҿы ихадоу аетапқәа: хацк змоу, ахацрацәатә ӡҵиаақәа рыҟалара; афотосинтез ацәырҵра; аҵиаақәа адгьыл ахь рцәырҵра (апсилофитқәа, ашыцламшәқәа, аҭырасқәа, абжьыҟақәа, ажәла змоу). Аҭоурыхтә ҿиара апроцесс аан аҵиаақәа рыруадаҩра. Ажәла зхаԥоу иахьатәи аамҭазы раҳра, урҭ рыхкырацәара, адгьыл кәымпыл аҿы рыларҵәара. Ауаҩы инхамҩатә усура аҵиаатә дунеи анырра анаҭоит. Аҵиаақәа рыхьчара.

 2. Абактериақәа. Акәыкәбаақәа. Аԥслымшә

2.1. Абактериақәа Абактериақәа реиҿартәышьеи рыԥсҭазаареи. Абактериқәа рырҿиара. Аҳауа, адгьыл, аӡы, зыԥсы ҭоу ацәеижьқәа рҿы абактериақәа рыларҵәара. Аԥсабараҿы, ааглыхраҿы, амедицинаҿы, ақыҭанхамҩаҿы абактериақәа рроль. Апатогентә бактериақәеи урҭ рҿагылареи.

2.2. Акәыкәбаақәа. Аԥслымшә Оакәыкәбаақәа рҟазшьарбага. Ахылԥа кәыкәбаақәа, урҭ реиҿартәышьа, рыкрыфара. Ирфо, ишҳаму акәыкәбаақәа. Ашҳам злоу акәыкәбаақәа рыла ахәшә аҭара апрофилактика. Акәыкәбаақәа реизгара аԥҟарақәеи урҭ рыхьчареи. Акәыкәбаақәеи аҵиаақәеи рсимбиоз. Акәыкәбаа ҟәандақәа. Пеницилл, уи антибиотикқәа роуразы ахархәара. Ачарчыга. Аҵиаақәа рчымазарақәа цәырызго акәыкәбаа-паразитқәа. Акәыкәбаақәа аԥсабареи анхамҩеи рҿы рроль.

Аԥслымшә аиҿартәышьа. Асимбиоз. Акрыфара. Аҿиара. Аԥсаскьара аԥсабареи анхамҩеи рҿы ароль.

3.Аԥстәқәа

3.1. Аԥстәқәа рдунеи иазку азеиԥш дыррақәа Ахкырацәара, аԥстәқәа рдунеи. Аԥстәқәа рдыргақәа. Аԥстәқәеи аҵиаақәеи реиԥшымзаара хадақәа, урҭ реиԥшра аҟазшьақәа. Аԥсҭазаашьақәеи аԥстәқәа рыхкырацәареи. Аԥсаатәқәа рсистематика.

3.2. Хацк змоу аԥстәқәа Ахацзаҵәтә ԥстәқәа реиҿартәышьеи рыԥсҭазаашьеи. Иаабац амеба. Ахац аиҿартәышьа. Анызаарҭа. Аныҟәара. Акрыфара. Аԥсыԥ лагаҩагара. Алкаара. Аҿиара. Ацист аҟалара. Ахацзаҵәтә ԥстәқәа рыхкырацәара. Аевглена иаҵәа, акрыфара аҷыдарақәа. Аинфузориа-аимаа. Агәамҵра. Ашыӡ паразит. Амшын имариаӡоу (афораминиферқәа, арадиолиариақәа). Аԥсабараҿы имариаӡоу, ауаҩы иԥсҭазаара аҵакы. Имариаӡоу рзеиԥш ҟазшьарбага.

3.3. Акьатеигәаҩатә хкы Акьатеигәаҩақәа рзеиԥш ҟазшьарбагеи рыԥсҭазаашьеи. Аӡымшьатә гидра. Анызаарҭа. Адәахьтәи аиҿартәышьа. Ашәахәатә симметриа Ҩ-Ҿыгҳаракны. Ахацрацәатә организм ахац аиҿартәышьа аҷыдарақәа. Ахҟьатә, аҵыс-ҵысратә, анервтә хацқәа. Анервтә система. Акрыфара. Арегенерациа. Аҿиара. Акьатеигәаҩақәа рыхкырацәара (акораллтә полипқәеи амыҭҳагәқәеи), урҭ рҵакы.

3.4. Ахкқәа Ҟьаԥсуп, Игьежьуп, Амацәаз змоу ахәаҷақәа. Ахкы Иҟьаԥсу ахәаҷақәа. Азеиԥш ҟазшьарбагеи ахкы аиуеиԥшымзаареи. Агәаҵәацәаҩы. Ҩ-ганктәи асимметриа. Апаразиттә ԥсҭазаашьа иабзоуроу ашьақәгылашьеи аԥсҭазааратә процессқәеи рҷыдарақәа; арахәааӡара ианаҭо аԥырхага, ақәԥаратә уснагӡатәқәа. Ахкқәа рыхкырацәара (ацә адаҷ, аныҩбжьылоккк, апланариа шкәакәа). Ахкы ахәаҷа гьежьқәа. Азеиԥш ҟазшьарбагеи ахкы аиуеиԥшымзаареи. Ауаҩытәыҩса аскарида ауаҩы ипаразит ауп. Аҿкчымазара аҟынтәи агәҽанҵаратә уснагӡатәқәа. Ахкы Амацәаз змоу ахәаҷақәа. Азеиԥш ҟазшьарбагеи ахкы аиуеиԥшымзаареи. Ақәахәаҷа, уи анызаарҭа, адәахьтәи аиҿартәышьа, аныҟәара. Аба, ацәеижьхәҭақәа, аорганқәа рсистемақәа. Аԥсҭазаара апроцессқәа. Арегенерациа. Аҿиара. Адгьылшьақәгылараҿы ақәатә хәаҷақәа рроль.

3.5. Амоллиуска ахкы Амоллиускқәа рзеиԥш ҟазшьарбагеи рыԥсҭазаашьеи. Ахаԥыцда. Анхара, адәахьтәи аиҿартәышьа, акрыфара, аԥсыԥлагаҩагара, аҿиара аҷыдарақәа. Амоллюскқәа рыхкырацәара (аӡҭачы ду, аӡахәа акамыршша, аканҵлаӡы, амыдаӷь, амидиа). Амоллускқәа рҵакы аԥсабараҿы, ауаҩы иԥсҭазаараҿы. 

3.6. Ашьапеиҟәшақәа Ртип. Адыӷаҷиаԥшрақәа рыкласс. Адыӷаҷиақәа рынхарҭа ҭыԥ. Аиҿартәышьа, аԥсҭазаара, аҿиара аҷыдарақәа, адыӷаҷиақәа рыхкырацәара. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Абызкаҭаҳа еиԥшу акласс. Адәахьтәи аиҿартәышьа, акрыфара, аԥсыԥлагаҩагара аҷыдарақәа, абызкаҭаҳа адгьыл аҿы аԥсҭазаара инадҳәаланы ахымҩаԥгашьа. Арыҭәа. Адәахьтәи аиҿартәышьа. Арыҭәа акультуратә ҵиаақәа ирԥырхагоуп, урҭ рҿагыларазы ауснагӡатәқәа. Апаразиттә клешьчқәа ишәарҭоу ачымазарақәа зырҵысуа, изхызго роуп. Ауснагӡатәқәа арыҭәа аҟынтәи иӡахуп. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Акласс Ахәаҷа-маҷақәа. Абжы аҿырԥштәы ала ахәаҷа-маҷақәа реиҿартәышьа, рыԥсҭазаара апроцессқәа рҷыдарақәа. Аҿиара. Ахәаҷа-маҷақәа рыҿиара ахкқәа. Ахәаҷа-маҷақәа ргәыԥ хадақәа. Ахәырԥсмҵәыжәҩақәа. Адәахьтәи аиҿартәышьаҿы анызаарҭа аҽанраалара аҟазшьақәа; аԥарԥалыкьқәа рырҿиареи. Амжәа ҟанҷ. Ҩ-мҵәыжәҩак змоу. Ауада амҵ-ауаҩы ишәарҭоу ачымазарақәа зырҵысуа, уи аҿагыларазы ауснагӡатәқәа зхызго ауп. Аӷәаӷәмҵәыжәҩақәа. Ацха зхылҵуа ашьхыц. Ашьхыц ҭаацәара реилазаареи рыԥсҭазаареи: ашьхыцқәа рыкәашара, аӡынра. Аинстинктқәа ахәаҷа-маҷақәа рхымҩаԥгашьа шьаҭас иамоуп. Ашьхааӡара. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Ахәаҷа-маҷақәа рыхкырацәара (колорадатәи абжы, ашышкамсқәа, аҽыбӷаҟазацәа), аԥсабараҿы рроль; апрактикатәи аестетикатәи ҵакы. Ақыҭанхамҩатә культурақәа ирԥырхагоу ахәаҷа - маҷақәа рҿагыларазы абиологиатә знеишьеи аҽаҩра аиқәырхараҿы уи иааннакыло аҭыԥи. Ахәаҷа-маҷақәа рыхьчара. Ахкы азеиԥш ҟазшьарбага. 

3.7. Ахордатә Хордқәа Ртип Аланцетник. Анхарҭа ҭыԥ. Аланецетник илаҟәу хордовны аиҿартәышьа аҷыдарақәа.

Аԥсыӡ акласс Аԥсыӡқәа рынхарҭа ҭыԥ. Адәахьтәи аиҿартәышьеи, абаҩеибаркыра, ажьышәақәеи рҷыдарақәа. Ацәеижь агәаҩара. Аҩныҵҟатәи ацәеижьхәҭақәа рсистемақәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа урҭ рфункциақәа инарымаданы. Амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара. Анервтә системеи ацәанырратә цәеижьхәҭақәеи. Арефлексқәа. Ахымҩаԥгашьа. Аҿиара, акәтаӷькаԥсара, аҿиара. Ахылҵ ихылаԥшра. Аԥсыӡқәа рынхарҭа ҭыԥ аҽанраалара. Амиграциақәа. Аԥсыӡқәа рыхкырацәара (агәыԥқәа: аԥсардаҳан еиԥшу, акистеперқәа). Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Аԥсыӡқәа рынхамҩатә ҵакы. Иԥсабаратәым аԥсыӡ ааӡара, аӡҭачыаӡара. Аԥсыӡқәа рыхьчара.

Акласс Адәыӡтәиқәа Адаӷь. Анхарҭа ҭыԥ инадҳәаланы аиҿартәышьа, аныҟәара аҷыдарақәа. Анервтә системеи ацәанырратә цәеижьхәҭақәеи. Аҿиареи аҿиареи. Адәыӡтәи хкы рацәала (агәыԥқәа: аҵыхәа змоу, аҵыхәа змам), урҭ рхылҵшьҭра, рҵакы, рыхьчара. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага.

Аҳәазақәа рыкласс Сарашьерица. Анхара, адгьыл аҿы аԥсҭазаара инадҳәаланы аиҿартәышьа, аҿиара, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәа. Арегенерациа. Ҳаамҭазтәи аҳәазақәа рыхкырацәара (агәыԥқәа: ахәырбӷьыцқәа, акәуақәа, акрокодилқәа), апрактикатә ҵаки ахьчареи. Аҳәазақәа рхылҵшьҭра. Ажәытә ҳәазақәа: адинозаврқәа, агыгшәыг хаԥыцтә инцәышқәа. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага.

Аԥсаатә акласс Адәахьтәи аиҿартәышьа, абаҩеибаркыра, ажьышәақәа. Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа, аԥырра иадҳәалоу аԥсаатә амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара аҷыдарақәа. Анервтә система, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа рыруадаҩра; аԥсаатәқәа рхымҩаԥгашьа. Аԥсаатәқәа рырҿиареи. Ахылҵ ихылаԥшра. Аԥсаатәқәа аԥсабараҿы асезонтә цәырҵрақәа рыҽрықәыршәара (аҭраҟаҵара, аџьамыӷәа зхызгахьоу, аԥырра). Аԥсаатәқәа рхылҵшьҭра. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Апаркқәа, абаҳчақәа, адәҳәыԥшқәа, амхқәа, абнақәа, аӡмахқәа, аԥшаҳәақәа, аӡҭачқәа, акаршәрақәа, ацәҳәырақәа, ижьышо аԥсаатәқәа. Аԥсаатәқәа аԥсабареи ауаҩы иԥсҭазаареи рҿы рроль, аԥсаатә рыхьчаразы аусмҩаԥгатәқәа рсистема. Аԥсаатәааӡара. Аҩнатә ԥсаатәқәа рхылҵшьҭра, урҭ рыжәлақәа.

Ахшфацәа рыкласс Адәахьтәи аиҿартәышьа, абаҩеибаркыра, ажьышәақәа, аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа, ахшфаҩ имаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара аҷыдарақәа. Анервтә система, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа, ахымҩаԥгашьа рыруадаҩра. Аҿиареи аҿиареи, ахылҵ ихылаԥшра. Акласс азеиԥш ҟазшьарбага. Ахшфацәа рхылҵшьҭра. Аԥхьарцарҳәаҩы. Амакәанқәа. Аплацентартә гәыԥқәа. Ахәаҷа зфо, анапмҵәыжәҩа змоу. Аҳәынаԥқәа. Ажьаԥшра змоу. Ижьышо. Ашьацәԥаҟьақәеи акит ԥшра змоу. Ашьапхыцқәа. Априматқәа. Ауаҩы иԥсабареи иԥсҭазаареи рҿы ахшфацәа рроль, урҭ рыхьчара. Ахшфацәа рыкласс иаҵанакуа ақыҭанхамҩатә ԥстәқәа. Арахә, ауасақәа, аҳәақәа, аҽқәа. Аҩнатә ԥстәқәа рхылҵшьҭра. Аныҟәгареи, акрыҿаҵареи, ааӡареи.

4. Аԥстәқәа рдунеи аеволиуциа

Аԥстәқәа рдунеи аҭоурыхтә ҿиара аршаҳаҭгақәа: аиҿырԥшра-анатомиатә, аембриологиатә, апалеонтологиатә. Ҷ. Дарвин аԥстәқәа рдунеи аеволиуциа амзызқәа ирызкны (аҭынхара, аҽеиҭакра, иԥсабаратәу алԥшаара). Ахацзаҵәқәа рхылҵшьҭра. Ахацрацәатәқәа рхылҵшьҭра. Аԥстәқәа рдунеи аҭоурыхтә ҿиара апроцесс аан абӷашшара змоу аԥстәқәа реиҿартәышьеи рыԥсҭазаашьа апроцессқәеи рыруадаҩра. (Ауаҩи аԥстәқәеи реиуара). Аԥстәқәа рдунеи аҽымԥсахразы агәаанагарақәа рышьақәырӷәӷәамзаара.

5. Аԥсабаратә еилазаарақәа

Ацәеижьқәа рынхарҭа ҭыԥ. Алагылазаара аекологиатә фактор хадақәа, урҭ аҵиаақәеи аԥстәқәеи рнырра. Аԥсабаратә еилазаарақәа (абна, адәҳәыԥш, аӡҭачы рҿырԥштәала). Аԥсабаратә еилазаараҿы аҵиаақәеи, аԥстәқәеи, акәыкәбаақәеи, абактериақәеи рроль. Аԥсабаратә еилазаараҿы аимадарақәа. Афымцамч адаҷқәа. Ауаҩы иԥсҭазаараҿы аԥсабаратә еилазаарақәа рҵакы. Ауаҩы иусура аԥсабаратә еилазаарақәа рнырра, рыхьчара.

 6.Ауаҩи игәабзиареи

Алагала. Ауаҩы ицәеижь азеиԥш хҳәаа.Ауаҩы ицәеижь аиҿартәышьеи, аԥсҭазаареи, игәабзиара ахьчаразы агигиенеи рзы адыррақәа рҵакы. Ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи. Ацәеижьхәҭақәа рсистемақәеи. Ахац аиҿартәышьа (ацитоплазма, агәыцә, арибосомақәа, амитохондриақәа, аӷәаӷә). Ахац аԥсҭазаара апроцесс хадақәа (акрыфара, аԥсыԥлагаҩагара, ашара). Ихадоу аба аиҿартәышьеи афункциақәеи рзы иаазыркьаҿу адыррақәа. Арефлексқәа. Ацәеижь аусура анервтәи агуморалтәи ҭышәныртәалара. Ацәеижь - акны иҟоуп.

6.1 Ашьаҟарныҟәаратә система Ашьаҟарныҟәаратә система аҵакы. Ауаҩы ибаҩ, ауаҩи аԥстәқәеи рыбаҩқәа реиԥшра. Аџьатә усуреи ишиашоу аныҟәареи ирыдҳәалоу ауаҩы ибаҩ аҷыдарақәа. Абаҩқәа реиԥшьра ахкқәа. Абаҩқәа реилазаашьеи, реиҿартәышьеи, рҟазшьақәеи, абаҩқәа реизҳареи. Ахәахәарақәа, аидҳәалагақәа реиҵыҵрақәа, аҭԥарақәа, аԥҵәарақәа раан раԥхьатәи ацхыраара. Ажьышәақәа, урҭ рфункциақәа. Ауаҩы ицәеижь ажьышәақәа ргәыԥ хадақәа. Ажьышәақәа русура. Астатикатәи адинамикатәи қәыӷәӷәарақәа. Аритм анырреи ажьышәақәа русура ақәыӷәӷәареи.

6.2. Ашьеи ашьаныҟәареи Ацәеижь аҩнуҵҟатәи алагылазаара, (ашьа, ахацбжьаратә ӡшьар, алимфа), уи азыҟашьатә ҽынкылара. Ашьеи ашьаныҟәареи рҵакы. Ашьа аилазаара. Ашьа аплазма. Ашьа свѐртывание ацәеижь ахьчаратә реакциа аҳасабала. Аеритроцитқәеи алеикоцитқәеи реиҿартәышьеи рфункциақәеи. Аҿкчымазарақәеи урҭ рҿагылареи. Агәҽанҵаратә лаҵақәа. Аиммунитет. Ароль И. И. Мечникова аиммунитет азы аҵара аԥҵараҿы. Ашьа алаҵара. Адонорра. Ашьаҿиара ацәеижьхәҭақәа: агәи адақәа (адаԥшьқәа, акапиллиарқәа, адақәа). Агәи, уи аиҿартәышьеи, аусуреи. Ашьеикәшара агьежь дуи агьежь маҷи, алимфаеикәшара. Ашьа адақәа рахь аныҟәара. Ашьақәыӷәӷәара. Агәи адақәа русура анервтәи агуморалтәи ҭышәныртәалара. Агәыхь агәҽанҵара. Ашьацара аан раԥхьатәи ацхыраара. Аҭаҭын ахареи арыжәтә ажәреи агәи адақәа ирԥырхагоу анырра рнаҭоит.

6.3. Аԥсыԥлагаҩагара Аԥсыԥлагаҩагара аҵакы. Аԥсыԥлагаҩагаратә цәеижьхәҭақәа реиҿартәышьеи рфункциақәеи. Абжьытә аппарат. Арыԥҳақәеи аба-хкқәеи рҿы агазеиҭныԥсахлара. Аԥсыԥлагаҩагаратә ҵысрақәа. Арыԥҳақәа рыԥсҭазааратә ҭаӡара. Аԥсыԥлагаҩагара анервтә, агуморалтә ҭышәныртәалара. Иԥсабаратәым аԥсыԥлагаҩагара. Аҳауа ала ииасуа аҿкчымазарақәа, аҳауа-цәыкәбартә инфекциақәа раԥырҟәҟәаара, ачымазара аан агигиенатә режим. Аԥсыԥлагаҩагаратә цәеижьхәҭақәа ргигиена. Аҭаҭын ахара аԥсыԥлагаҩагаратә цәеижьхәҭақәа ирԥырхагоу анырра рнаҭоит. Иааҳакәыршаны иҟоу аҳауатә ҭагылазаашьа ахьчара.

6.4. Афатәырсара Афатәырсара аҵакы. Ихырҳагоу амаҭәашьарқәеи афатә аалыҵқәеи. Афатәырсаратә цәеижьхәҭақәа реиҿартәышьеи рфункциақәеи. Ахаԥыцқәа, ахаԥыцқәа рчымазарақәа рыпрофилактика. Афатәырсаратә ферментқәеи урҭ рҵаки. Ароль И. П. Павлова афатәырсаратә цәеижьхәҭақәа рфункциақәа рыҭҵаараҿы. Афатәырсара. Агәаҵәеи ацауаталақәеи, афатәырсараҿы рроль. Алабара. Афатәырсара апроцессқәа рҭышәныртәалара, афатәырсара Агигиенатә ҭагылазаашьақәа. Ацәама-жьымақәеи аца-кьатеитә чымазарақәеи, афатә шҳамқәеи раԥырҟәҟәаара, урҭ раан аҳақьымнӡатәи раԥхьатәи ацхыраара. Аҭаҭын ахареи арыжәтә ажәреи афатәырсара анырра анаҭоит.

6.5. Амаҭәашьарқәеи аенергиеи реиҭныԥсахлара. Алҵра. Амаҭәашьарқәеи аенергиеи реиҭныԥсахлара азеиԥш ҟазшьарбага. Апластикатә еиҭныԥсахлара, аенергетикатә еикәыршара, урҭ реимадара. Ацәеижь азы аҵакы ацилқәеи, ашшақәеи, арацәаӡқәеи, аӡи, аминералтә џьыкақәеи. Арыжәтәи ишҳамырку амаҭәашьарқәеи, анаркотикқәеи Авитамин амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара анырра анаҭоит. Урҭ амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлараҿы рроль. Ихадоу агиповитаминозқәа. Агипервитаминозқәа. Афатә аалыҵқәа рҿы авитаминқәа реиқәырхареи рзы иҟаҵатәу. Акрыфара анормақәа. Арационалтә крыфара. Ашколхәыҷқәа рыкрыфара арежим. Ацәеижь аҟынтәи амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлара аҵыхәтәантәи аалыҵқәа рылҵра аҵакы. Аӡкаҭәаратә система ацәеижьхәҭақәа, урҭ рфункциақәа, ачымазарақәа рыпрофилактика. Ацәа аиҿартәышьеи афункциақәеи. Аԥхареиҿкаараҿы ацәа ароль. Ацәеижь аӡрыжәра. Ацәа ацқьара, амаҭәеи ашьаҵеи рзы агигиенатә ҭахрақәа. Аԥхарреи амреи ржәыларақәа, абылрақәеи аҵаақәеи, афымцашок раан апрофилактикеи раԥхьатәи ацхыраареи.

6.6. Аҩныҵҟатәи асекрециа аихақәа. Ацәеижь афункциақәа реизҳареи, рыҿиареи, рҭышәныртәалареи рзы аҩныҵҟатәи асекрециа аихақәа рҵакы. Агормонқәа. Аҩныҵҟатәи асекрециа аихақәа рмаӡаҩныҵҟатәи русура. Ацәеижь аҿиара акалҭтә уаталақәа рроль. Асагәра. Арԥызбеи аԥҳәызбеи ргигиена.

6.7. Анервтә система. Ацәанырратә цәеижьхәҭақәа Иреиҳаӡоу анервтә усура Анервтә система аҵакы ауаҩы ицәеижь афункциақәа рҭышәныртәалареи реиқәшәареи, ацәеижьи аҭагылазаашьеи реимадареи рҿы. Агәҭантәи апериферикатәи нервтә система. Абӷашшара аиҿартәышьеи афункциақәеи ахшыбаҩ аҟәшақәеи. Аҩныҵҟатәи ацәеижьхәҭақәа русура аҭышәныртәалараҿы авегетативтә нервтә система ароль. Адгьылкәымпыл дуқәа рцәа. Ацәанырратә цәеижьхәҭақәа, урҭ рҵакы. Анализҟаҵагақәа. Аиҿартәышьа, афункциақәа, агигиена. Ароль И. М. Сеченовеи И. П. Павлова иреиҳаӡоу анервтә усура иазку аҵара аԥҵараҿы. Хымԥада, аҭагылазаашьатә рефлексқәа. Аҭагылазаашьатә рефлексқәа рыҟалареи раанкылареи рбиологиатә ҵакы. Ауаҩы иреиҳаӡоу инервтә усура аҷыдарақәа. Ацәажәареи ахәыцреи. Ахдырра ахшыбаҩ афункциа аҳасабала. Ауаҩы ихымҩаԥгашьа асоциалтә шьаҭа. Аԥхыӡ, уи аҵакы, агигиена. Аџьатә процесс аҿы аусуралшара аԥсахра. Ахшыҩтә џьа ацқьара. Ашколхәыҷқәа рымш арежим. Аникотини, арыжәтәи, анаркотикқәеи анервтә система иаԥырхагоу анырра анаҭоит.

6.8. Аҿиареи аҿиареи Аҿиаратә цәеижьхәҭақәа рсистема. Аӷьаркра, амгәарҭатә ҿиара. Ахәыҷы иира. Ахәыҷы изҳареи иҿиареи. Агәыԥҳәы иаҵоу ахәыҷқәа ргигиена. Арыжәтә, аникотин уҳәа афакторқәа ахылҵ ирԥырхагоу анырра. Ахбыџра аамҭа аҟазшьарбага. 

7. Азеиԥш биологиа 

Азеиԥш, абиологиатә закәанеизшәарақәа рыҭҵаара абиологиа акурс ахыркәшаратә ҟәша хықәкыс иамоуп. Зыԥсы ҭоу аԥсабара аиҿкаара аҩаӡарақәа: ахацтә, ацәеижьтә, ахкытә, абиоценотикатә, абиосфератә. Ақыҭанхамҩа, ааглыхра, амедицина, агигиена, аԥсабара ахьчара рзы абиологиатә ҭҵаарадырра аҵакы.

7.1 Аеволиуциатә ҵара. Ч.Дарвин иеволиуциатә теориа аԥҟара хадақәа. Аԥсабарадырра аҿиаразы аеволиуциа атеориа аҵакы. Ахкы ашәага-загақәа. Апопулиациа — ахкқәеи аеволиуциеи рак ауп. Аҵиаақәа рыхкқәеи аԥстәқәа рыжәлақәеи реилкаара. Аеволиуциа арныҟәаратә мчқәа: аҭынхара, аҽеиҭакра, аҟазааразы ақәԥара, иԥсабаратәу алԥшаара. Аеволиуциаҿы иԥсабаратәу алԥшаара ароль хада. Иԥсабаратәым алԥшаареи шьҭралатәи аҽеиҭакреи аҩнатә ԥстәқәа рыжәлақәеи акультуратә ҵиаақәа рыхкқәеи ралгара шьаҭас иамоуп. Ахархәагақәа рцәырҵра. Аҽанраалара азыҟашьатә ҟазшьа. Амикроеволиуциа. Ахкыҟалара. Аеволиуциа алҵшәақәа: ацәеижьқәа рыҽрықәыршәара, ахкқәа рыхкырацәара.

7.2. Аорганикатә дунеи аҿиара Аорганикатә дунеи аеволиуциа аршаҳаҭгақәа. Аеволиуциа ахырхарҭа хадақәа. Ароморфоз, аидиоадаптациа. Аеволиуциа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа реизыҟазаашьақәа. Абиологиатә прогресси арегресси. Аорганикатә дунеи аҿиара иаазыркьаҿу аҭоурых. Аорганикатә дунеи аеволиуциаҿы ихадоу афҩыхаақәа. Каинозоитәи аера аан ажәла зқәу, ахәаҷа-маҷақәа, аԥсаатәқәа, ахшфацәа рыҿиашьа ахырхарҭа хадақәа. 

7.3. Ауаҩы ихылҵшьҭра. Ҷ. Дарвин ауаҩы аԥстәқәа дышрыхылҵшьҭроу иазкны. Антропогенез арныҟәаратә мчқәа: асоциалтәи абиологиатәи факторқәа. Ауаатәыҩса рсоциалтә прогресс аҿы ауаажәларратә ԥсҭазаара азакәанқәа рроль хада. Ҳаамҭазтәи ахкы змоу ижәытәӡатәиу, адгьыл иҵоу ауаа. Ауаҩытәыҩсатә расақәа, урҭ рхылҵшьҭра, ракзаара. Асоциалтә дарвинизми арасизми анаукаҿагыларатә, ареакциатә ҵакы. 

7.4. Аекологиа ашьаҭақәа Аекологиа амаҭәари ахыдҵақәеи. Аекологиатә факторқәа: абиотикатә , антропогентә, урҭ ацәеижь акомплекстә нырра. Афотопериодизм. Аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәа. Аекологиатә ҭаҩаҿара. Аԥшра, уи аекологиатә ҟазшьарбага. Апопулиациа, ахыԥхьаӡара аԥсахра, ахыԥхьаӡара аҭышәныртәалареи; Ахкқәа рационалла рхархәара, реиуеиԥшымра аиқәырхара. Абиогеоценоз. Абиогеоценоз аҿы апопулиациақәа реиуеиԥшымзаареи урҭ реимадареи. Афымцамч адаҷқәа.

7.5. Абиосфера иазку ихадоу аҽазыҟаҵарақәа Абиосфера. В.И. Вернадски абиосфера ацәырҵразы. Абиографиа аҳәаақәа. Адгьыл, Адунеитә океан, адгьыл рықәыԥшылара абиомасса. Зыԥсы ҭоу амаҭәашьари уи афункциақәеи. Амаҭәашьарқәа реикәшареи абиосфераҿы аенергиа аиагареи; ноосфера.

7.6. Ацитологиа ашьаҭақәа 

Ахац-зыԥсы ҭоу аструктуратәи афункционалтәи ак ауп. Ахацтә теориа аԥҟара хадақәа. Ахац акомпонентқәа реиҿартәышьеи рфункциақәеи: агәыцә, акәыршақәа, ацитоплазмақәа. Ахац аорганоидқәа: аендоплазматә ҳа, Гольџьи иаппарат, ализосомақәа, арибосомақәа , амитохондриақәа, апластидқәа. Апрокариот, еукариота ахацқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа. Ахац аҿы ахимиатә елементқәа рныҟәгара. Аӡи егьырҭ иорганикатәым амаҭәашьарқәеи, урҭ ахац аԥсҭазаараҿы рроль. Аорганикатә маҭәашьарқәа: арацәаӡқәа, алипидқәа, ацилқәа, ануклеинтә ҵәыҵәырақәа, Атф, абиополимерқәа, ахац аҿы рроль. Аферментқәа, аԥсҭазаара апроцессқәа рҭышәныртәалараҿы рроль. ДНК аҩбатәра (арепликациа). Амаҭәашьарқәа реиҭныԥсахлареи аенергиа аиҭакреи ахац аԥсҭазаара шьаҭас иамоуп. Ахац аҿы аенергетикатә еиҭныԥсахлареи уи аҵаки. Аенергетикатә еиҭныԥсахлараҿы Атф аҵакы. Апластикатә еиҭныԥсахлара. Ахемосинтез. Афотосинтез. Ацилқәа рбиосинтез. Аматрицатә синтез ареакциақәа рҿы ДНК ароль. Агенетикатә код. Атранскрипциа. Атранслиациа. Апластикатәи аенергетикатәи еиҭныԥсахлара апроцессқәа реимадара. Авирусқәа, урҭ реиҿартәышьеи рыԥсҭазаареи рҷыдарақәа, Спид авирус. Спид апрофилактика. 

7.7. Ацәеижьқәа рырҿиареи хазхаҭалатәи рыҿиареи Ахац ашара ацәеижьқәа рырҿиареи хазхаҭалатәи рыҿиареи шьаҭас ирымоуп. Ахац аԥсҭазааратә цикл аилкаара. Амитоз. Амитоз афазақәа. Ахромосомақәа, урҭ ргаплоидтәи рдиплоидтә еизга, ахыԥхьаӡареи аформеи рҽынкылара. Амитоз абиологиатә ҵакы. Меиоз. Меиоз афазақәа. Акросинговер. Меиоз абиологиатә ҵакы. Ацәеижьқәа рцәеижьтә, ркәалда рырҿиара. Акалҭтә хацқәа. Агаметогенез: аӷьажәла, оогенез. Аӷьаркра. Алашәа аҿиара (аԥстәқәа рҿырԥштәала). Аембрионшьҭахьтәи аҿиара. Арыжәтәи аникотини ауаҩы ицәеижь аҿиара иаԥырхагоу анырра анаҭоит. Адгьыл аҿы аԥсҭазаара ацәырҵра.

7.8. Агенетика ашьаҭақәа Генетика-ацәеижьқәа рҭынхареи рҽеиҭакреи ирызку ҭҵаарадырроуп. Агенетика аметод хадақәа. Аҭынхара азакәанқәа, ишьақәыргылоу Г. Мендел, амоногибридтәи адигибридтәи еихдарақәа рҿы. Аллельтә генқәа реинырра: инагӡаны аԥыжәара амазаара, ихарҭәаам аԥыжәара аҭара, акодоминациа азура, аԥыжәара ду аҭара. Аиҟәырҷҷара азакәан аарԥшразы ихымԥадатәиу аҭагылазаашьақәа. Аиҟәырҷҷара ацәырҵрақәа рыстатистикатә ҟазшьа. Иаллельтәым агенқәа реинырра. Адашьма агенетика. Асагәратә хромосомақәа. Адашьма иацраҳәоу аҭынхара. Ахромосоматә ҭынхара атеориа. Агенқәа еибарку рҭынхара. Аибаркра аилагара. Ахромосома аихда. Амедицинеи агәабзиарахьчареи рзы агенетика аҵакы. Аникотини, арыжәтәи, анаркотикқәеи ауаҩы иҭынхара иаԥырхагоу анырра анаҭоит. Агенотипи адәныҟатә ҭагылазаашьа аҭагылазаашьақәеи рроль афенотип ашьақәыргылараҿы. Амодификациатә ҽыԥсахра. Ареакциа анорма. Амодификациатә ҽыԥсахра астатистикатә закәанеизшәарақәа. Амутациақәа. Амутациақәа реихшара. Аполиплиодиа. Алагылазаара амутагентә факторқәа. Амутациақәа ԥышәарыла роура. Амутациақәа иԥсабаратәым, иԥсабаратәу алԥшааразы материалк аҳасабала. Агомологиатә цәаҳәақәа рзакәан шьҭралатәи аҽеиҭакраҿы Н.И.Вавилов. Апопулиациақәа ргенетика. Агенетика, аеволиуциа атеориа. Абиотехнологиақәеи агенқәа аманипулиациақәеи. Агенетикатә шәарҭадара. Н. И. Вавилов акультуратә ҵиаақәа рхылҵшьҭра иазкны. Аселекциа аметод хадақәа: агибридизациеи иԥсабаратәым алԥшаареи. Аселекциаҿы иԥсабаратәу алԥшаара ароль. Аҵиаақәа рселекциа. Еихдоу абыбыцркратә ҵиаақәа рхала рыбыбыцыркра. Агетерозис. Аполиплоидиеи ихароу агибридизациеи. Аҵиаақәа рселекциа аихьӡарақәа. Аԥстәқәа рселекциа. Аихаҳара ахкқәеи ааӡара аметодқәеи. Аԥстәқәа-аарыхыҩцәа рҿы шьҭралатәи анхамҩатә хәы змоу аҷыдарақәа ранализ аметод. Аҩнатә ԥстәқәа инахароу ргибридизациа. Абиотехнологиеи уи ахырхарҭа хадақәеи: амикробиологиатә синтез, агени ахацтә нџьнырреи. Аселекциазы абиотехнологиа аҵакы.

Абиологиазы абилеҭ аҿырԥшы 

1. Адац. Аиҿартәышьа. Афункциақәа. Адацқәа рыхкқәа. Ашьагәыҭтә системақәа рыхкқәа. Адцқәа рҽыԥсахра. 

2. Акьатеигәаҩақәа рыхкы. Аӡымшьатә гидра. Аиҿартәышьеи аԥсҭазааратә процессқәеи рҷыдарақәа. Аԥсабараҿы ароль.

3.Ацәеижь аусура агуморалтә ҭышәныртәалара. Аҩныҵҟатәи асекрециа змоу ауаталақәа. Аихақәа ргипо - гиперфункциа.

 4.Адигибридтә еихдарақәа раан аҷыдарақәа рҭынхара азакәанқәа.

Абиологиазы абжьгаратә литература 

1.     Серебриакова Т., Гуленкова М., Шорина Н. Абиологиа. Аҵиаақәа / абжьаратә школ 6-7 аклассқәа рзы Арҵага Шәҟәы. - М., (аҭыжьымҭа еиуеиԥшым ашықәсқәа).

 2. Никишов А.Абиологиа. Аԥстәқәа / абжьаратә школ 7-8 аклассқәа рзы Арҵага шәҟәы. – М., (еиуеиԥшым аҭыжьымҭа ашықәсқәа).

 3. Батуев А.С. Абиологиа. Ауаҩы / абжьаратә школ 9-тәи акласс азы Арҵага шәҟәы. – М., (еиуеиԥшым аҭыжьымҭа ашықәсқәа). 

4. Батуев А.С. Абиологиа. Азеиԥш биологиа / абжьаратә школ 10-11 аклассқәа рзы Аҵаҩы. – М., (еиуеиԥшым аҭыжьымҭа ашықәсқәа). 

5. Чебышев Н.В. иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало Рзы Абиологиа / Ацхыраагӡа., 2007 ш. 

6. Иарыгин В.Абиологиа: 2ҭҭ1 ш. / Иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало рзы аԥаратә цхыраагӡа. , 2004 ш.

Ахимиазқәа апрограмма

I. Ахимиа атеориатә шьаҭақәа Абитуриент идыруазароуп ахимиатә ҭҵаарадырра ашьаҭақәа (афактқәа, аилкаарақәа, азакәанқәа, атеориақәа), аҿырԥштәқәа ааигалароуп, амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа шьақәиргылалароуп, ахимиатә бызшәа идыруазароуп, ирыдыркылаз аноменклатурала амаҭәашьарқәа рыхьӡ иҳәалароуп, амаҭәашьарқәа рформулақәа идыруазароуп. Ахимиа амаҭәари ахыдҵақәеи. Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рыбжьара ахимиа аҭыԥ. Атом-молекулиартә ҵара. Амолекулақәа. Атомқәа. Амаҭәашьар аилазаара аҽынкылара. Азыҟашьатә атомтәи азыҟашьатәи молекулиартә масса. Амасса аиқәырхара азакәан, уи ахимиаҿы аҵакы. Аҩ-амаҭәашьар ахыԥхьаӡара ак ауп. Амолиартә масса. Авогадро ахыԥхьаӡара.Ахимиатә елемент, имариоу амаҭәашьар, иуадаҩу амаҭәашьар. Ахимиатә елементқәа рдыргақәеи ахимиатә формулақәеи. Амаҭәашьар аҿы ахимиатә елемент амассатә хәҭа уи аформула ала аԥхьаӡара.Ахимиатә елементқәеи атомқәа релектронтә кәыршақәеи ртомқәа ргәыцәқәа реиҿартәышьа апериодикатә система 1, 2, 3, 4-тәи апериодқәа релементқәа рҿырԥштәала. Аизотопқәа.Д.И. Менделеев ихимиатә елементқәа аамҭа-аамҭала рзакәан. Раԥхьатәи ԥшь-периодк релементқәа ртомқәа рҿы аелектронқәа реихшара. Апериод маҷқәеи апериод дуқәеи, агәыԥқәеи. Агәыԥ хадақәа хаз игоу рхимиатә елементқәа рҟазшьарбага апериодикатә системаҿы аҭагылазаашьеи атом аиҿартәышьеи шьаҭас иҟаҵаны. Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа аилкаареи, аҭҵаарадырреи атехникеи рыҿиареи рзы апериодикатә закәан аҵакы. Ахимиатә еимадарақәа рыхкқәа: аковаленттә (аполиартә, аилиартә), аионтә, аӡритә, аихатәы. Еиуеиԥшым ахкқәа змоу аимадарақәа ирыдҳәалоу аҿырԥштәқәа. Авалентреи аҵәыҵәрикра аҩаӡареи. Ахимиатә реакциақәа рыхкқәа: аиԥшьра, аилаҳара, аԥсахра, аиҭныԥсахлара ареакциақәа. Аҵәыҵәрикра-еиҭашьақәыргыларатә реакциақәа. Ахимиатә реакциақәа рыԥхарратә еффект. Ахимиатә реакциақәа рыласра. Аццакра ақәҿызҭуа амаҭәашьарқәа рыԥсабара, реизакра, ршоура иахьыԥшуп. Акатализ. Ахимиатә реакциақәа рырхынҳәра. Ахимиатә еибакапанреи уи анаскьара аҭагылазаашьақәеи. Аилаӡҩақәа. Амаҭәашьарқәа рӡыҭра. Амаҭәашьарқәа рыӡыҭра урҭ рыԥсабара, ршоура, рықәыӷәӷәара иахьыԥшуп. Аилаӡҩараан аԥхарратә еффект. Аилаӡҩақәа реизакра. Ааглыхреи, ақыҭанхамҩеи, абзазареи рҿы аилаӡҩақәа рҵакы. Афымцалитикатә диссоциациа. Адиссоциациа аҩаӡара. Иӷәӷәоу, иԥсыҽу афымцалитқәа. Аионтә еиҭныԥсахлара ареакциақәа. Аҵәҵәырақәеи, аҵәыҵәырақәеи , аџьыкақәеи релектролитикатә диссоциациа.

II.Иорганикатәым ахимиа Апериодикатә закәан шьаҭас иҟаҵаны абитуриентцәа ирдыруазароуп агәыԥқәеи апериодқәеи рыла аелементқәа реиҿырԥшратә ҟазшьарбага рыҭара. Аелемент аҟазшьарбага иаҵанакуеит атом аелектронтә конфигурациа; аидҳәалагақәа рҿы аелемент аҵәыҵәрикра аҩаӡарақәеи авалентрақәеи ҟалар алшоит; имариоу амаҭәашьарқәа рформақәеи аидҳәалагақәа рыхкы хадақәеи, урҭ рцәеижьтәи рхимиатәи ҟазшьақәа, алабораториатәи ааглыхратәи знеишьақәа; аелементи уи аидҳәалагақәеи аԥсабараҿы рыларҵәара, уи аидҳәалагақәа рхархәара апрактикатә ҵаки ахырхарҭақәеи. Ахимиатә ҟазшьақәа рыхцәажәараан иаарԥшызароуп иорганикатәым, аорганикатә еидҳәалагақәа злахәу ареакциақәа (аҵәҵәыра-шьаҭатә, аҵәыҵәрикра-еиҭашьақәыргыларатә еиҭакрақәа), иара убас зхаҭабзиара ҳараку ареакциақәа. Ахимиатә ҟазшьақәа аарԥшуп амолекулиартә, иркьаҿу аионтә хкы ала ареакциа аиҟаратәқәа, мамзаргьы аҵәыҵәриркыга, аиҭашьақәыргылага арбаны аелектронтә еиҟаратәқәа, ареакциа амҩаԥгаразы аҭагылазаашьақәа. Аоксидқәа аҵәҵәыратә, ихадоу, амфотертә. Аоксидқәа роуреи рҟазшьақәеи. Амфотерра. Ашьаҭақәа, урҭ роуразы иҟаҵатәу, рҟазшьақәа. Аҵәыҵәырақәа, урҭ роура, рҟазшьақәа, рхархәара. Амфотерра. Аҵәҵәырақәа, аҟазшьақәа, аиуразы иҟаҵатәу. Анеитрализациа ареакциа. Аџьыкақәа. Аилазаашьеи аҟазшьақәеи. Аџьыкақәа ргидролиз. Аӡри. Ахимиатә, афизикатә ҟазшьақәа. Аҵәыҵәри, аметаллқәа роксидқәа, аорганикатә маҭәашьарқәа аус рыцура. Аӡри ахимиатә ааглыхразы екологиала ицқьоу былтәи аӡеи раҳасабала ахархәара. Аҵәыҵәри. Ахимиатә, афизикатә ҟазшьақәа. Аллотропиа. Аҵәыҵәри ахархәара. Аԥсабараҿы аҵәыҵәри аикәшара. Аӡы. Афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Акристаллогидратқәа. Ааглыхреи, ақыҭанхамҩеи, абзазареи, аԥсабареи рҿы аӡы аҵакы. Аӡҭачқәа аҟьашьра рацәыхьчара. Агалогенқәа. Агалогенқәа рзеиԥш ҟазшьарбага. Агалогенқәа реиԥшьырҭақәа аԥсабараҿы, урҭ рхархәара. Ахлор. Афизикатә, ахимиатә ҟазшьақәа. Иорганикатәым, аорганикатә маҭәашьарқәа рҭак. Ааглыхраҿы ахлор аиура. Ахлор аидҳәалагақәа. Ахлори уи аидҳәалагақәеи рхархәара. Арацәари агәыԥхәҭа. Агәыԥ хада IV агәыԥ аелементқәа рзеиԥш ҟазшьарбага. Афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Арацәари, уи аллотроптә формақәа. Арацәари аидҳәалагақәа: аоксидқәа (II, IV), арацәа ҵәыҵәыра, уи аџьыкақәа. Ашьанҵа. Ашьанҵа аидҳәалагақәа аԥсабараҿы, урҭ атехникаҿы рхархәара. Аҵәыҵәри агәыԥхәҭа. VI агәыԥ ихадоу агәыԥ ахәҭақәа рзеиԥш ҟазшьарбага. Атыҩша, уи афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Атыҩша аидҳәалагақәа: атыҩшаӡри, атыҩш оксидқәа. Атыҩшатә ҵәыҵәыра, уи аҟазшьақәа, аарыхра ахимиатә шьаҭақәа. V агәыԥ ихадоу агәыԥхәҭа аелементқәа рзеиԥш ҟазшьарбага. Аԥсҭам. Афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Азот аидҳәалагақәа: аммиак, аммониа аџьыкақәа, азот аоксидқәа, аԥсҭам ҵәыҵәыра, аԥсҭқаҵәыҵәыра аџьыкаҚӘА (афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа). Аммиак аҭыжьра. Аммиаки, аԥсҭам ҵәыҵәыреи, уи аџьыкақәеи рхархәара. Афосфор, уи аллотроптә формақәа, афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Афосфор аоксидқәа (V), афосфортә ҵәыҵәыра, уи аџьыкақәа. Афосфортә рҵәыгақәа. Аметаллқәа. Апериодикатә системаҿы аҭагылазаашьа. Урҭ ртомқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа. Аихатәы еимадара. Иҟазшьарбагоу афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа. Аметаллқәа ржьақца. Аҵәыҵәтә металлқәа. Апериодикатә системаҿы аҭагылазаашьа шьаҭас Иҟаҵаны азеиԥш ҟазшьарбага Д. Менделеева. Анатриа аидҳәалагақәа, акалиа аԥсабараҿы, урҭ рхархәара. Акалитә рҵәыгақәа. Апериодикатә система II, III агәыԥқәа ргәыԥ хадақәа релементқәа рзеиԥш ҟазшьарбага Д. Менделеева. Акалци, уи аидҳәалагақәа аԥсабараҿы. Аӡы аџьбарареи уи аԥыхшьақәеи. Алиумини. Алиумини уи аидҳәалагақәеи рҟазшьарбага. Алиуминиа оксид амфотерра. Алиумини уи аиларҭәақәеи рхархәара. Аиха. Аиха, аоксидқәа, агидроксидқәа, аиха аџьыкақәа (II), (III) рҟазшьарбага. Аиха аԥсабаратә еидҳәалагақәа. Аиха аиларҭәақәа-аҭыџьи аџыри. Аиха аиларҭәақәеи аидҳәалагақәеи рхархәара. Аметаллургиа. Аметаллқәа ҳаамҭазтәи атехникаҿы. Аметаллқәа ааглыхратә оурц азы ихадоу азнеишьақәа. Аҭыџь адоментә ҭыжьра. Аџыр аарыхшьа. Аметаллургиаҿы зцарҭа маҷу ааглыхрақәа рыпроблема, аԥсабара ахьчара. 

III.Аорганикатә химиа

Аорганикатә еидҳәалагақәа рыклассқәа зегьы рҟазшьарбага иаҵанакуеит иарбоу акласс иаҵанакуа аидҳәалагақәа релектронтәи рҭыԥтәи еиҿартәышьа аҷыдарақәа, агомологиатә цәаҳәаҿы афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа рыԥсахра-ниа азакәанқәа, аноменклатура, аизомериа ахкқәа, ахимиатә ре-акциақәа рыхкы хадақәа, урҭ рмеханизмқәа. Иалкаау аидҳәалагақәа рҟазшьарбага иаҵанакуеит афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа, алабораториатәи ааглыхратәи оурц азы азнеишьақәа, ахархәара ахырхарҭақәа. Аидҳәалагақәа рхимиатә ҟазшьақәа рыхцәажәараан иазхәыцтәуп арадикал еиԥш афункционалтә гәыԥгьы злахәу ареакциақәа. Абитуриент аорганикатә химиа аилкаара хадақәа имазароуп, аструктуратә формулақәа рхархәарала ареакциа аиҟаратәқәа рыла аҭак аарԥшышьа, урҭ рымҩаԥысшьа аҭагылазаашьақәа хымԥада рарбара, жәларбжьаратәи аноменклатурала аорганикатә маҭәашьарқәа рыхьӡ иҳәалароуп. Ахимиатә еиҿартәышьа атеориа аԥҟара хадақәа A. M. Бутлерова. Амаҭәашьарқәа рҟазшьақәа ахимиатә еиҿартәышьа иахьыԥшуп. Изомериа. Аорганикатә еидҳәалагақәа рмолекулақәа рҿы ахимиатә еимадарақәа релектронтә ԥсабара, аимадарақәа реиԥҟьаразы иҟаҵатәу, зхы иақәиҭу арадикалқәа ирызку аилкаара. Аҳәаа змоу арацәаӡриқәа (алканқәа) ргомологиатә цәаҳәа, урҭ релектронтәи рҭыԥтәи еиҿартәышьа, sp3-гибридизациа. Аметан. Алканқәа рноменклатура, урҭ рфизикатәи рхимиатәи ҟазшьақәа. Ациклопарафинқәа. Аԥсабараҿы зда царҭа амам арацәаӡриқәа. Аетилентә углеводородқәа (алкенаа). Алкенқәа ргомологиатә цәаҳәа. Ҩынтәтәи аимадара, асигма - пи-еимадарақәа, sр2-гибридизациа. Афизикатә ҟазшьақәа. Арацәаритә баҩеибаркыра аизомериеи ҩынтәны аимадара аҭагылазаашьеи. Аноменклатура. Ахимиатә ҟазшьақәа. Адегидрациа ареакциала арацәаӡриқәа роура. Аетилентә углеводородқәа рхархәара. Аԥсабаратә каучук, уи аиҿартәышьа, аҟазшьақәа. Ацетилен. Хынтәтәи аимадара, sp-гибридизациа. Ацетилен агомологиатә цәаҳәа. Афизикатәи ахимиатәи ҟазшьақәа, ацетилен ахархәара. Аметан аҟынтәи акарбидтә знеишьала аиура. Абензол, уи аелектронтә еиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа. Ааглыхратә бензол аиуреи ахархәареи. Ашҳамхимикатқәа, урҭ ақыҭанхамҩаҿы рхархәара аҭагылазаашьақәа рзы аилкаара аԥсабара ахьчара аҭахрақәа рышьаҭала. Аҳәаа змоу, иҳәаадоу, афҩы лаҳа-лаҳауа арацәаӡриқәа реимадара. Арацәаӡриқәа рыԥсабаратә хыҵхырҭақәа: анефҭ, аԥсабаратәи имҩалоу анефҭтә газқәеи, арацәеи. Анефт афракциатә еиԥхныҩлара. Акрекинг. Анефҭаалыҵқәа рыфҩы лаҳа-лаҳауа. Анефҭ аус адулараан аԥсабара ахьчара. Асԥирҭқәа, урҭ реиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа. Изомериа. Асԥирҭқәа рноменклатура. Асԥирҭқәа рхимиатә ҟазшьақәа. Аметилтәи аетилтәи сԥирҭқәа рхархәара. Асԥирҭқәа ршҳамра, урҭ ауаҩы ицәеижь иҭархагоу анырра анаҭоит. Арацәаӡриқәеи асԥирҭқәеи рыбжьара агенетикатә еимадара. Афенол, аиҿартәышьа, афизикатә ҟазшьақәа. Афенол ахимиатә ҟазшьақәа. Афенол ахархәара. Афенол злоу ааглыхратә црыҵқәа рҟынтәи аԥсабара ахьчара. Альдегидқәа, урҭ реиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа. Ашышкамс, абжьеитә альдегидқәа роуреи рхархәареи. Акарбонтә ҵәыҵәырақәа. Зда царҭа амам шьаҭас иҟоу акарбонтә ҵәыҵәырақәа ргомологиатә цәаҳәа, урҭ реиҿартәышьа. Акарбоксильтә гәыԥ, акарбоксилтә гәыԥи арацәаӡритә радикали наҟ-ааҟтәи рнырра. Акарбонтә ҵәыҵәырақәа рфизикатәи рхимиатәи ҟазшьақәа. Абжьеитә, апальмитинтә, астеаринтә, аолеинтә ҵәыҵәырақәа. Акарбонтә ҵәыҵәырақәа роуреи рхархәареи. Иуадаҩу аефирқәа. Аиҿартәышьа, аетерификациа ареакциақәа роура. Ахимиатә ҟазшьақәа. Аԥсабараҿы ашшақәа, урҭ реиҿартәышьеи рҟазшьақәеи. Асинтетикатә ӡәӡәагақәа, урҭ рҵакы. Асинтетикатә ӡәӡәагақәа рыла аԥсабара аҟьашьра ацәыхьчара. Аглиукоза, уи аиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа, аԥсабараҿы ароль. Ашьақар, уи агидролиз. Акрахмали ацеллиулозеи, урҭ реиҿартәышьа, ахимиатә ҟазшьақәа, аԥсабараҿы ароль. Ацеллиулозеии уи иахырҿиаауи рхархәара. Иԥсабаратәым ацыхәқәа ирызку аилкаара. Аминақәа аорганикатә шьаҭақәа реиԥш. Аиҿартәышьа, аминогәыԥ. Аминааи аӡи аҵәҵәырақәеи реинырра. Анилин. Анилин анитробензол аҟынтәи аиура, анилин апрактикатә ҵакы. Аминоҵәыҵәырақәа. Аиҿартәышьа, ахимиатә ҷыдарақәа, аминоҵәыҵәырақәа ризомериа. Аминоҵәыҵәырақәа, аԥсабараҿы урҭ рҵакы, рхархәара. Апептидқәа рсинтез, реиҿартәышьа. Аԥсҭам злоу агетероциклтә еидҳәалагақәа ирызку аилкаара пиридини пирроли рҿырԥштәала. Аешқәа. Ацилқәа реиҿартәышьеи, реилазаашьеи, рҟазшьақәеи. Ацилқәа рыҭҵаареи рсинтези рҿы ақәҿиарақәа. Амикробиологиатә ааглыхра аҵакы. Ануклеинтә ҵәыҵәырақәа, ануклеотидқәа реиҿартәышьа. ДНК ҩынтәны асарч ашьақәыргылараҿы акомплементарра апринцип. Ахац аԥсҭазаараҿы ануклеинтә ҵәыҵәырақәа рроль. Змолекулиартә еидҳәалагақәа рхимиа азеиԥш еилкаарақәа: амономер, аполимер, аструктуратә звено, аполисизациа аҩаӡара, абжьаратә молекулиартә масса. Аполимеризациа, аполиконденсациа. Ацәаҳәатә, еимҿаԥоу аполимерқәа реилазаашьа. Аполимерқәа рҟазшьақәа реиҿартәышьа иахьыԥшуп. 

IV. Ахимиа азы аԥхьаӡаратә уснагӡатәқәа рыхкқәа

Амаҭәашьар азыҟашьатә молекулиартә капан уи аформула ала аҳасабра. Иуадаҩу амаҭәашьар аҿы аелементқәа рмассатә хәҭақәа (апроценттә ҵакы) рыԥхьаӡара уи аформула ала. Аилаӡҩаҿы аилаӡҩатә маҭәашьар амассатә хәҭа аҳасабра, аилаӡҩатә маҭәашьарқәа рмассеи аилаӡҩа акапани рдыруазар. Аӡҩагеи аилаӡҩатә маҭәашьар акапани рыԥхьаӡара еицырдыруа аилаӡҩатә маҭәашьарқәа рмассатә хәҭеи аилаӡҩа акапани рыла. Амаҭәашьар иалкаау ахыԥхьаӡара аҳасабра. Амаҭәашьар ахыԥхьаӡара аҳасабра (амольқәа рҿы) амаҭәашьар акапан ала. Агаз еиԥшу амаҭәашьарқәа реизыҟашьатә жәпара аҳасабра. Иазалху аҭагылазаашьақәа раан агаз еиԥшу амаҭәашьар иалкаау ахыԥхьаӡара амҽхак аҳасабра. Иалкаау амҽхак аанызкыло агаз еиԥшу амаҭәашьар амасса аҳасабра, иарбан темпе-ратуреи ақәыӷәӷәареи иазалху аҵакқәа зегьы раан. Иазалху аҭагылазаашьақәа зегьы раан агаз еиԥшу амаҭәашьар иалкаау акапан амҽхак аҳасабра. Аелементқәа рмассатә хәҭақәа рыла амаҭәашьар имариаӡоу ахимиатә формула аԥшаара. Еицырдыруа ахалагаратә маҭәашьарқәа рмассақәа рыла ареакциа аалыҵ амасса аҳасабра. Ареакциа аалыҵ амасса аҳасабра ареакциа иалагаз амаҭәашьарқәа руак еицырдыруа амассақәа рыла. Ареакциа аалыҵ аҭыҵра аҳасабра теориала иҟалар зылшо процентла. Аалыҵ амасса (амҽхак) аҳасабра еицырдыруа амассала (аобъѐм) ареакциа ахалагаратә маҭәашьар, адлаԥса иалкаау ахәҭа злоу. Аҳасабтә адыррақәа рышьаҭала аилаԥса акомпонентқәа рмассатә хәҭа аҳасабра. Абылра аалыҵқәа рыла агаз еиԥшу аве-шьество амолекулиартә формула ашьақәыргылара. Маҭәашьарқәак (ареакциақәа реиҟаратәқәа) ахимиатә еиҭасрақәа егьырҭ рахь реиқәыршәара аклассқәеи аидҳәалагақәеи рыбжьара агенетикатә еимадара ахархәарала (зхаҭабзиара ҳараку ауснагӡатәқәа). Аԥышәаратә билеҭқәа ирыҵаркыр ҟалоит атиптә уснагӡатәқәа реиԥш еиҳа иуадаҩу еилоу ауснагӡатәқәа, еиқәаҳаԥхьаӡаз аԥхьаӡаратә уснагӡатәқәа рыхкқәак рыла ишьақәгылоу. Уи адагьы еилоу ауснагӡатәқәа еиқәыршәахар ҟалоит ахимиа еиуеиԥшым аҟәшақәа рматериалқәа рыла.

Ахимиазы абилеҭ аҿырԥшы 

1. Афымцалитикатә диссоциациа. Адиссоциация аҩаӡара. Иӷәӷәоу, иԥсыҽу афымцалитқәа. Аионтә еиҭныԥсахлара ареакциақәа. аҵәҵәырақәеи, аҵәыҵәырақәеи , аџьыкақәеи афымцатә диссоциациа.

2. Аҵәыҵәри. Ахимиатә, афизикатә ҟазшьақәа. Аллотропиа. Аҵәыҵәыра ахархәара. Аԥсабараҿы аҵәыҵәри аикәшара. 

3. Аетилентә углеводородқәа (алкенқәа). Алкенцәа ргомологиатә цәаҳәа. Ҩынтәтәи аимадара, асигма - пи-еимадарақәа, sр2-гибридизациа. Афизикатә ҟазшьақәа. Арацәаритә баҩеибаркыра аизомериеи ҩынтәтәи аимадара аҭагылазаашьақәеи. Аноменклатура. Ахимиатә ҟазшьақәа. Адегидрациа ареакциала арацәаӡриқәа роура. Аетилентә углеӡрицәа рхархәара. 

4. Аиҭакрақәа рымҩаԥгара:

алиуминиа акарбид – аметан-ахлорметан – аетан-етилен. 

5. Аҳасабтә. Ишьақәшәыргыл анатриа агидроксид амассатә хәҭа змоу аилаӡҩа акапан 4% 18г зыкапан ыҟоу абжьеитә ҵәыҵәыра анеитрализациазы инырхуа. 

Ахимиа иазку абжьгаратә литература 

1. Афельдман Ф.Г., Руӡитис Г. Е. Ахимиа / абжьаратә школ 8-11 кл. азы ахимиазы Арҵага шәҟәы. - М., (аҭыжьымҭа еиуеиԥшым ашықәсқәа). 

2. Хомченко И.Г. абжьаратә школ азы ахимиазы ахыдҵақәеи аҽаршьцыларақәеи Реизга. – М., (Еиуеиԥшым ашәҟәҭыжьырҭақәа, еиуеиԥшым ашықәсқәа). 

3. Хомченко Г.П. иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало рзы ахимиазы Ацхыраагӡа. – М., (Еиуеиԥшым ашәҟәҭыжьырҭақәа, еиуеиԥшым ашықәсқәа). 

4. \ Ахимиа: иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭало рзы Ацхыраагӡа – репетиторуп / аредак А.С. Егоров. - Ростов н/Д., (аҭыжьымҭа еиуеиԥшым ашықәсқәа). 

5. Кузьменко Н.Е., Еремин В. В., Попков В. А. ахимиа Алагамҭа: 2ҭҭ1 ш. – М., (Еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа рышықәсқәа). 

Апрограмма аматематика

Абри апрограмма шьақәгылоуп ҩ-ҟәшак рыла. 

Актәи аҟәшаҿы еиқәыԥхьаӡоуп ҿырҳәалатәи еиԥш аҩыратә ԥышәараҿгьы иҭало имазароуп аматематикатә еилкаара хадақәа.

Аҩбатәи аҟәшаҿы ицәыргоуп ҿырҳәалатәи аԥышәара атеориатә хәҭа азҵаарақәа рсиа. Аҩыратә ԥышәара аҽазыҟаҵараан иахәҭоуп иарбоу аҟәша аҟынтәи ашьақәырӷәӷәарақәа рҳәоуқәа рбара. 

Ихадоу аҟазареи Аԥышәара иахысуа илшозароуп:

-иаабац, ажәабатә еиҟәыршәшәагақәа раҳасабала иарбоу ахыԥхьаӡарақәа арифметикатә усқәа рымҩаԥгара; иарбоу ахыԥхьаӡарақәеи аҳасабрақәа рылҵшәақәеи иахәҭоу аиашара рыманы рыхыркәшара; акалькулиатор, мамзаргьы аҳасабразы атаблицақәа рхархәара.

-аҽеиҭакрақәа злоу алахәыларацәа, ашьацмақәа еиԥшу реиҭакрақәа рымҩаԥгара; аҩаӡаратә, арбагатә, алогарифмтә, тригонометриатә функциақәа злоу аҳәамҭақәа.

- ацәаҳәатә, аквадраттә, аҩаӡаратә, арбагатә, логарифмтә, тригонометриатә функциақәа рграфика ашьақәыргылара.

-актәии аҩбатәии аҩаӡара змоу аиҟарамрақәеи, аиҟаратәқәеи, урҭ рахь икылызго аиҟарамзаареи рыӡбара. Арахь, ахәҭакахьала, иаҵанакуеит аҩаӡаратә, арбагатә, алогарифмтә, тригонометриатә функциақәа злоу имариаӡоу аиҟарақәеи аиҟаРАМрақәеи.

- аиҟаратәқәеи аиҟараратә системақәеи реиқәыршәаразы ауснагӡатәқәа рыӡбара.

-агеометриатә фигурақәа аҵәаӷәанҵаҿы раарԥшра, аҟьаԥсраҿы имариаӡоу ашьақәгылашьақәа рҭыжьра.

-алгебратә уснагӡатәқәа рыӡбараан агеометриатә дунеихәаԥшышьақәеи агеометриатәи уснагӡатәқәа рыӡбара аан алгебреи атригонометриеи рметодқәеи рхархәара. 

-аҟьаԥсраҿы атрақторқәа аоперациа рзура (атрақторцәа реицҵареи рыгырхареи, атрақтора хыԥхьаӡарала ашьҭыхра), урҭ аоперациақәа рҟазшьақәа рхархәара. 

-афункциа аизҳаразы (аиҵахаразы), аекстремумқәа рышьақәыргылараан ихырҿиаау аилкаара ахархәара. 

Апрограммаҿы иарбоу адыррақәа рымҽхаки аматериал амазаара аҩаӡареи абжьаратә школ аматематика акурс иақәшәоит. Иҭало ари акурс ахархәагақәа рџьаԥҳанышьҭаҵарҭа зегьы ихы иаирхәар илшоит, анализ алагарагьы налаҵаны. Аха аԥышәаратә уснагӡатәқәа рыӡбаразы абри апрограммаҿы еиқәыԥхьаӡоу аилкаарақәеи урҭ рҟазшьақәеи рымацара агәра ганы рдырра азхоит. Азеиԥшҵаратә школ аҿы иҭҵаам аобиектқәеи афактқәеи иара убасгьы иҭало рхы иадырхәар рылшоит, аха урҭ реилыркаареи рышьақәырӷәӷәареи илшозар. 

Арҵага шәҟәқәа рырацәареи урҭ иааиԥмырҟьаӡакәа реиҭаҭыжьреи инарымаданы рҵагашәҟәқәак рҿы аҩбатәи аҟәша хаз игоу ашьақәырӷәӷәарақәа апрограммаҿы аасҭа даҽакала ирыхьӡзар ҟалоит, уснагӡатәқәаны ишьақәыргылахар ҟалоит, мамзаргьы зынӡа иҟамзар ҟалоит. Ас еиԥш ахҭысқәа иаауа арҭ ашьақәырӷәӷәарақәа рдырра аҭахны ихы дақәиҭыртәуам. 

I. Ихадоу аматематикатә еилкаарақәеи афактқәеи Арифметика, алгебреиа, алагара анализ 

Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡарақәа (N). Имариоу, еилоу ахыԥхьаӡарақәа. Ашага, еиҩшо. Зегь реиҳа азеиԥш шага, иреиҵаӡоу азеиԥш еиҩша. Ашара аҷыдарақәа 2. 3, 5, 9, 10. Ахыԥхьаӡарақәа шеибгоу (Z). Арационалтә хыԥхьаӡарақәа (Q), урҭ реицҵара, рышьҭыхра, реихшара. Арационалтә хыԥхьаӡарақәа реиҿырԥшра. Ииашоу ахыԥхьаӡарақәа (R), урҭ жәаба-жәабала ашьацмақәа раҳасабала раарԥшра. Ахыԥхьаӡарақәа рсахьа ишиашоу. Ииашоу ахыԥхьаӡара амодуль, уи агеометриатә ҵакы. Ахыԥхьаӡаратә ҳәамҭақәа. Аҽеиҭакқәа змоу ажәақәа. Иркьаҿу ашьҭыхра аформулақәа. Иԥсабаратәу арационалтә рбага змоу аҩаӡара. Арифметикатә шьаҭа.Алогарифмқәа, урҭ рҟазшьақәа. Иалахәуп, ирацәаҩуп. Алахәыларацәа, ҽеиҭак змоу. Адац алахәыларацәа аквадраттә трѐхчлен аҿырԥштәы ала. Афункциа аилкаара. Афункциа адҵашьа. Аҳәаақәҵара аҵакыра. Афункциа аҵакқәа рацәаны. Афункциа аграфик. Афункциа аизҳареи аиҵахареи; аамҭа-аамҭала, чѐтность, нечѐтенность. Абжьаратәи аамҭазы афункциа аизҳара (аиҵахара) иазхаша аҭагылазаашьа. Афункциа аекстремум аилкаара. Афункциа аекстремум иахәҭоу аҭагылазаашьа (Аферма атеорема). Аекстремум иазхаша аҭагылазаашьа. Абжьаратәи аамҭазы афункциа еиҳау, иреиҵаӡоу аҵакы. Афункциа аҳәаақәҵареи аҟазшьа хадақәеи: ацәаҳәатә, аквадраттә y = ах² +bх + c, иҭышәынтәалоу у = ахⁿ ( n Î N ), y = ^k_x ,иҿырԥшыгоу у=а^х, алогарифмтә, атригонометриатә функциақәа (y= sinх; у = cosх; у = tgx), арифметикатә шьаҭа. Аиҟаратә. Аеиҟаратә адацқәа. Еиҟароу аиҟаратәқәа ирызку аилкаара. 

Аиҟарамрақәа. Аиқәымшәара аӡбарақәа. Еиҟароу аиҟарамра иазку аилкаара. Аиаҟаратәқәеи аиҟарамзаареи рсистема. Асистема аӡбамҭақәа. Арифметикатәи агеометриатәи прогрессиа. N-тәи алахәыла иформулеи агеометриатә прогрессиа раԥхьатәи n алахәылацәа реицҵалыҵи. Асинуси акосинуси ҩ-аргументк (аформула) реицҵалыҵи реиԥшымзаарақәеи. sin аицҵалыҵқәа рҿиамҭаны риагара a ± b ; cosa ± cos b .

Ихырҿиаау аҳәаақәҵа. Еѐ афизикатәи агеометриатәи ҵакы. Ихыҿиаау y = sin x ; y = cos x ; y = tgx ; y = a ^x ; y = x ⁿ ( n Î Z ).

Агеометриа 

Ииашоу, ашәахәа, ахҵәаха, иԥҵәоу; ахҵәаха аура. Акәакь, акәакь ахышәара-ҵышәара. Ҵәҩанҵәылеи еизааигәоу акәакьқәеи. Агьежь, агьежь. Еицтәароу ишиашоу. Афигурақәа реиҭакра аҿырԥштәқәа, асимметриа ахкқәа. Аиԥшреи уи аҟазшьақәеи реиҭакра. Атрақторқәа. Атрақторқәа рзы аоперациақәа. Акәакьҭарацәа, уи ақәцәақәа, аганқәа, адиагональқәа. Ахкәакь. Уи амедиана, абиссектриса, аҳаракыра. Ахкәакь хкқәа. Зкәакьҭа иашоу ахкәакь аганқәеи акәакьқәеи реизыҟазаашьақәа. Ԥшь-ѐхкәакьк: апараллелограмм, акәакьҭаиаша, аромб, аквадрат, атрапециа. Агьежьи агьежьи. Ацентр, ахорда, адиаметр, арадиус. Агьежьыра иахьысуа. Агьежьыра архәа. Асектор. Агәҭантәи, ианҵоу акәакьқәа. Ашҭа аформулақәа: ахкәакь, акәакьҭаиаша, апараллелограмма, аромб, аԥшьыркца, атрапециа. Ацәаҳәагьежь ауреи ацәаҳәагьежь архәа ауреи. Арадиантә кәакь ашәага-зага. Агьежь аҵакыреи асектор аҵакыреи. Аиԥшзаара. Ас еиԥш иҟоу афигурақәа. Ас еиԥш иҟоу афигурақәа рҵакырақәа реизыҟазаашьа. Аҟьаԥсра. Еицтәароу, еихысуа аҟьаԥсрақәа. Аиашеи аҟьаԥсреи реишьашәалара. Акәакь иашоуп аҟьаԥсра аманы. Аҟьаԥсра аперпендикулиар. Ҩ-ганктәи акәакьқәа. Ҩ-ганктәи акәакь ацәаҳәатә кәакь. Ҩ-ҟьаԥсрак рперпендикулиарра. Аганрацәақәа, урҭ рықәцәақәа, рѐбра, аганқәа, адиагональқәа. Ииашоу, ирнаау апризмақәа; апирамидақәа. Ииашоу апризмеи ииашоу апирамидаи. Апараллелепипедқәа, урҭ рыхкқәа. Агьежьра афигурақәа: ацилиндр, аконус, аусхк, акәымпыл. Ацентр, адиаметр, аусхк арадиус, акәымпыл. Асфера иахьысуа аҟьаԥсра. Ақәыԥшылара аҵакыреи апризма амҽхаки рформулақәа. Апирамида ақәыԥшылареи амҽхаки рҵакыра аформулақәа. Ақәыԥшылара аҵакыреи ацилиндр амҽхаки рформулақәа. Ақәыԥшылара аҵакыреи аконус амҽхаки рформулақәа. Объѐма шара аформулақәа. Асфера аҵакыра аформулақәа. 

II. Ихадоу аформулақәеи атеоремақәеи

Алгебреиа алагара анализ

Афункциа аҟазшьақәа у = kx + b еѐ аграфикгьы.^k Афункциа аҟазшьақәа у = ах² + bх + с, еѐ аграфик. Аквадраттә еиҟарара адацқәа рформула. Аԥшьганеиҟараиашатә трѐхчлен ацәаҳәатә шьҭыхгақәа рыла аилаҳара.

Ахыԥхьаӡаратә еиҟарамрақәа рҟазшьақәа.

Аҩымҭа, аҩаӡара, ахатәы логарифм.

Афункциақәа y = sin x, y = cos x, урҭ рграфика ралкаара, рҟазшьақәа.

Афункциа аҳәаақәҵареи аҟазшьақәеи y=tg x еѐ аграфикгьы.

sin x = a ахкы аиҟаратәқәа рыӡбара; cos x = a; tg x = a.

Анагара аформулақәа.

Аргументк атригонометриатә функциақәа рхьыԥшра.

Ҩынтәтәи аргумент атригонометриатә функциақәа.

Ҩ-функциак рхырҿиааратә еицҵалыҵ.

Агеометриа

Еиҟароу ахкәакь аҟазшьақәа.

Ахҵәаха ахи аҵыхәеи еиҟароу акәаԥқәа рҟазшьақәа.

Ииашоу реишьашәалара аҷыдарақәа.

Ахкәакь акәакьқәа реицҵалыҵ. Иҭыгга иҟоу акәакьрацәа адәахьтәи акәакьқәа реицҵалыҵ.

Апараллелограмма аҷыдарақәа.

Ахкәакь азааигәара ҳзыхцәажәаз ацәаҳәагьежь.

Ахкәакь ианҵоу ацәаҳәагьежь.

Ацәаҳәагьежьи еѐ аҟазшьеи ирхьысуа.

Ацәаҳәагьежь иану акәакь ашәара.

Ахкәакь еиԥшу аҷыдарақәа.

Пифагор итеорема.

Апараллелограмма, ахкәакь, атрапециа рҵакырақәа рформулақәа.

Ҩ-кәаԥк аҟьаԥсра ирыбжьоу аформула.

Ацәаҳәагьежь аиҟаратәра.

Аиашеи аҟьаԥсреи реишьашәалара иадыргоуп.

Аҟьаԥсрақәа реишьашәалара иадыргоуп.

Аиашеи аҟьаԥсреи рперпендикулиарра иазку атеорема.

Трѐх аперпендикулиарқәа ирызку атеорема.

Аматематиказы абилеҭ аҿырԥшы

афизика-математикатә факультет азы

1. Афункциа аҟазшьақәа у = kx + b еѐ аграфикгьы.

Агеометриатә прогрессиа. N-тәи алахәыла иформулеи апрогрессиа алахәылацәа n реицҵалыҵи.

2. Х-перпендикулиарк ирызку атеорема. (Ашьақәырӷәӷәара).

Акәакь иашоуп аҟьаԥсра аманы. Аҟьаԥсра аҟынтәи аперпендикулиар.

3. Син x = a ахкы аиҟаратәқәа рыӡбара; cos x = a; tg x = a.

4. ииашоу ахкәакьтә пирамида ашьаҭа аҳаракыра 6 см иаҟароуп, аганахьтәи аваҵыс апирамида аҳаракыра 60°акәакь шьақәнаргылоит. Ишәыԥшаа апирамида амҽхак.

Иҷыдоу афакультетқәа рзы абилеҭ аҿырԥшы

1. Косинус ҩ-аргументк реицҵалыҵи реиԥшымзаарақәеи, афункциа y = ax аҟазшьа хадақәеи аграфики² + bx + c (a = 0)

2. Ақәыԥшылара аҵакыреи апризма амҽхаки рформулақәа. Еиҟароу ахкәакь аҟазшьақәа.

3. Аиҟарамра аӡбара

4. Ииашоу ахкәакьтә призма амҽхак аԥшаара, уи ашьаҭа аганқәа 2 иаҟаразар, аганахьтәи ақәыԥшылара аҵакыра ашьаҭақәа рҵакырақәа реицҵалыҵ иаҟаразҭгьы.

Аҩыратә ԥышәаразы абилеҭ аҿырԥшы

      1. Аиҟарамра аӡбара:

2. Аиҟаратә аӡбара:

3. Аиҟаратә аӡбара:

4. Аиҟарамра аӡбара:

5. Ииашоу, еиҟароу атрапециа аганқәа злоу, ииашоу акәакь ала еихысуеит. Атрапециа аганқәа роурақәа ԥшаатәуп, уи аҵакыра 12см иаҟаразар² , аҳаракыра аура акәзар 2см иаҟароуп.

Апрограмма афизиказы

Азеиԥш рбагақәа

Абри апрограмма еиқәыршәоуп абжьаратә азеиԥшҵаратә школ апрограмма ашьаҭала.

Апрограмма апунктқәа реиҳарак рышьақәыргылара, ҵакыла, аҭак аплан еиҵыхуп.

Аҽазыҟаҵараан еиҳарак ахшыҩзышьҭра аҭатәуп афизикатә закәанқәеи ацәырҵрақәеи рҵакы аарԥшра, ахышәаҵышәақәеи аилкаарақәеи рфизикатә ҵакы аилыркаашьа, иара убас аҳасабтәқәа рыӡбараҿы атеориатә материал ахархәашьа.

Аԥышәаҩ Идыруазароуп Си асистема аҳасабраан ахархәашьа, апрограммаҿы иарбоу асистеманҭыҵтәи акқәа рдырра.

Апрограмма апунктқәа рҭак аҵаулара ҳәаақәнаҵоит абжьаратә школ азы икьыԥхьу арҵага шәҟәқәа рҵакы.

I. Амеханика

Акинематика

Амеханикатә ҵысра. Амеханика аныҟәара азыҟашьатә. Аматериалтә кәаԥ. Аԥхьаӡара асистема. Атраекториа. Аиҭаҵреи уи апроекциеи ртраектор. Амҩа. Аццакра. Аласрақәа реицҵара.

Арццакра. Ишиашоу еиҟароу аныҟәара. Аццакреи, акоординатқәеи, амҩеи аамҭа иахьыԥшуп.

Аҵәаӷәархәаратә ҵысра.

Ацәаҳәагьежь еиҟараны аныҟәара. Акәакьтә ццакыра. Аикәшара аамҭеи алассы-лассреи. Ацәашьы ацәаҳәагьежь ала аныҟәараан арццакра. Ацәеижьқәа рхы иақәиҭны ркаҳара. Зхы иақәиҭны икаҳауа ацәеижь Арццакра.

Адинамика

Ацәеижьқәа реинырра Ниутон Раԥхьатәи изакәан. Абхәа аинерциалтә системақәа ирызку аилкаара. Еинштеин изыҟашьатә принцип.

Амч. Амеханикаҿы амч. Аматериалтә кәаԥ аус зуа амчқәа реицҵара.

Ацәеижь аинертра. Амасса. Ажәпара.

Ниутон аҩбатәи изакәан. Амчи амассеи ршәара акқәа.

Ниутон ахԥатәи изакәан.

Адунеизегьтәи ахьанҭара азакәан. Агравитациатә еснагьтәи, ашәага-загақәа еѐ. Ахьанҭара амч. Ахьанҭара амч аҳаракыра амч иахьыԥшуп.

Аӷәӷәара амчқәа. Адеформациақәа ирызку аилкаара. Гук изакәан.

Аиҿыхара амчқәа. Иҩоу аиҿыхара: аҭынчра аиҿыхареи ақәҵәраара аиҿыхреи. Аихьшьра акоеффициент. Иҷабуа аиҿыхра. Ниутон изакәанқәа ацәеижь акапанқәа ԥхьаҟа рныҟәаразы рхархәара. Ацәеижь акапан. Акапандара. Ақәыӷәӷәара хьанҭақәа. Ниутон изакәанқәеи аматериалтә кәаԥ ацәаҳәагьежь ала аныҟәаразы рхархәареи. Иԥсабаратәым аспутникқәа рныҟәара. Раԥхьатәи акосмостә ццакыра.

Амеханикаҿы аиқәырхара азакәанқәа

Аимпульс (аныҟәара ахыԥхьаӡара) аматериалтә кәаԥ.

Амч аимпульс. Аимпульси аимпулс аизҳара аимадара

аматериалтә кәаԥи амч аимпульси рыла. Ацәеижь аимпулс. Азакәан

аимпульс аиқәырхара. Ареактивтә ҵысра.

Амеханикатә усура. Амчхара. Аенергиа. Аусуреи амчхареи ршәара акқәа.

Акинетикатә енергиа. Ацәеижь акинетикатә енергиа аизырҳареи ацәеижь иаду амчқәа русуреи реимадара.

Апотенциалтә енергиа. Адгьыл ақәыԥшылара азааигәара ацәеижьқәа рылшарақәа рымчхара. Еилаҟацаны еицаку ацәеижь апотенциалтә енергиа.

Амеханикатә енергиа аиқәырхара азакәан.

Твѐрдтәи ацәеижь астатика

Амчқәа реицҵара. Агьежьра агәҵәы иаҿырԥшны амч амомент.

Амоментқәа рыԥҟара. Ацәеижь аибакапанра аҭагылазаашьақәа. Ацәа-ажьы ахьанҭара ацентр. Иҭышәынтәалоу, иҭышәынтәалам, хьаас измам ацәеижьқәа рибакапан.

Аӡшьарқәеи агазқәеи рмеханика

Ақәыӷәӷәара. Ақәыӷәӷәара ашәага акқәа: паскаль, мм рт. Паскаль Изакәан ст. Аӡшьар адақәа рыҵаҟеи рыҭӡамцқәеи рықәыӷәӷәара. Еимадо адақәа. Аҳауатә қәыӷәӷәара. Торричелли Иԥышәа. Аҳаракыра змоу аҳауатә қәыӷәӷәара аԥсахра. Архимед изакәан аӡшьар, ма агаз иалоу ацәеижьқәа рзы. Ацәеижьқәа рыӡсара.

Амеханикатә ҵысрақәеи ацәқәырԥақәеи. Абжьы

Аҵысратә ҵысра иазку аилкаара. Аҵыс-ҵысра аамҭеи алассы-лассреи. Агармониатә ҵысрақәа. Анаскьара, амплитудақәа, афаза агармониатә ҵысрақәа раан. Зхы иақәиҭу аҵыс-ҵысра. Аидара арыԥҟьаҿы аҵыс-ҵысра. Аматематикатә маиатник. Урҭ рҵысра аамҭа. Аенергиа аҽеиҭакрақәа агармониатә ҵысрақәа раан. Иҿыцәаауа аҵыс-ҵысрақәа. Мчыла аҵыс-ҵысра. Арезонанс. Ацәқәырԥатә процессқәа ирызку аилкаара. Надаада, аушәақә ацәқәырԥақәа. Ацәқәырԥа аура. Ацәқәырԥа алаҵәара аццакра. Ацәқәырԥақәа рфронт. Ацәқәырԥақәа ринтерференциа. Гиуигенс ипринцип. Ацәқәырԥақәа рдифракциа. Ашьҭыбжьтә цәқәырԥақәа. Абжьы аццакра. Абжьы дуи ашьҭыбжь аҳаракыреи.

II. Амолекулиартә физикеи атермодинамикеи Амолекулиартә-кинетикатә теориа ашьаҭақәа

Амолекулиартә-кинетикатә теориа аԥҟара хадақәеи урҭ ԥышәарыла рышьақәырӷәӷәареи. Броунов иныҟәара. Амолекулақәа рмассеи рышәагааи. Амаҭәашьар аҩ. Еснагьтәи Авогадро. Агазқәеи, аӡшьарқәеи, твѐрдтәи ацәеижьқәеи рҿы амолекулақәа рныҟәара аҟазшьа. Аԥхарратә еибакапанра. Ашоуреи еѐ афизикатә ҵаки. Ашоурақәа ршкала Цельсиа. Зеиӷьыҟам агаз. Зеиӷьыҟам агаз амолекулиартә-кинетикатә теориа аиҟаратә хада. Амолекулақәа бжьаратәла ркинетикатә енергиеи ршоуреи. Еснагьтәи Больцмана. Абсолиуттә температуратә шкала. Клапеирон-Менделеев иеиҟаратә (зеиӷьыҟам агаз аҭагылазаашьа аиҟаратә). Иуниверсалтәу агаз еснагьтәи. Аизотерматә, аизохортә, изобартә процессқәа.

Атермодинамика аелементқәа

Атермодинамикатә система. Асистема аҩнуҵҟатәи амчхара. Аԥхарра ахыԥхьаӡареи аусуреи аҩныҵҟатәи аенергиа аԥсахра ауснагӡатәқәа раҳасабала. Ацәеижь аԥхарраѐмкость. Атермординамика актәи азакәан. Атерминодинамика актәи азакәанқәа аизопроцессқәа рхархәара. Агаз аусура pV - диаграммақәа рыла аԥхьаӡара. Аизохортәи аизобартәи процессқәа раан атомк змоу зеиӷьыҟам агаз аԥхарраѐамкость .

Аԥсабараҿы апроцессқәа хнырҳәышьа шрымам. Атермодинамика аҩбатәи азакәан. Аԥхарратә моторқәа русура афизикатә шьаҭақәа. Аԥхаратә рныҟәага Кпд-и уи иреиҳаӡоу аҵаки.

Амаҭәашьар агрегаттә ҭагылазаашьа аԥсахра Афақьҟаҵара. Ахылҩа-ԥсылҩа ахылҵра, аилашра. Афакьҟаҵара аԥхарра ахәҭа. Игәылҭәаау ахылҩа-ԤСЫлҩа. Ибеианы иҟоу афақь ақәыӷәӷәареи ажәпареи ашоура иахьыԥшуп. Аилашра аԥхарра ақәыӷәӷәара иахьыԥшуп . Акритикатә температура. Ацәаакыра. Азыҟашьатә цәаакыра.

Амаҭәашьар акристаллтәи амфоратәи ҭагылазаашьа. Арҭәара ахәҭатә ԥхарра.

Аԥхарратә баланс аиҟаратәра.

III. Аелектродинамика

Афымцастатика

Афымцатә еиҵаҵақәа. Хәҭа-хәҭалатәи афымцатә еиҵаҵа. Амҩангагақәеи адиелектрикцәеи. Афымцатә еиҵаҵа аиқәырхара азакәан. Фымцала еиҵаҵоу ацәеижьқәа реинырра. Афымцаскоп. Акәаԥтә еиҵаҵа. Акулон азакәан. Афымцатә дәы. Афымцатә дәы аибарххара. Афымцатә дәы аибарххаратә цәаҳәақәа (амчратә цәаҳәа). Еижәлантәу афымцатә дәы. Акәаԥтә еиҵаҵа афымцатә дәы аибарххара. Адәқәа рсуперпозициа апринцип. Иԥхьаку имҩаԥызго еиҵаҵоу асфера адәы. Афымцастатикатә дәы амчқәа русура. Апотенциалқәеи апотенциалақәа реиԥшымзаареи. Акәаԥтә еиҵаҵа адәы апотенциал. Апотенциалқәа реиԥшымзаареи афымца-статикатә дәы аибарххареи реимадара. Аеквипотенциалтә қәыԥшыларақәа. Афымцатә дәы аҿы амҩангагақәеи адиелектрикқәеи. Амаҭәашьар адиелектрикатә цәылсра. Афымцаҭаӡара. Аконденсаторқәа. Аконденсатор ҟьаԥс адәы. Иҟьаԥсу аконденсатор афымцаҭаӡара. Аконденсаторқәа еишьҭаргыланы, еицтәараны реиԥшьра. Еиҵаҵоу аконденсатор афымцастатикатә дәы амчхара. Афымцатә дәы амчхара.

Еснагьтәи афымца

Афымцатә фымца. Афымцалашара амч. Адаҷ аҿы афымцалашара аҟазаара аҭагылазаашьақәа. Рдс афымцарныҟәагатә мчы). Аибарххара. Ома азакәан адаҷ ахәҭа азы. Амҩангага омикатә ҿагылара. Ахәҭатә ҿагылара. Ахәҭатә ҿагылара ашоура иахьыԥшуп. Амҩангара ду. Амҩангагақәа еишьҭаргыланы, еицтәараны реиԥшьра. Ома изакәан адаҷ наӡа азы. Афымцалашара ахыҵхырҭақәа, урҭ реиԥшьра.

Адаҷ афымцалашареи апотенциалқәа реиԥшымзаареи ршәара. Афымцалашара аусуреи амчхареи. Џьоул-Ленц изакәан. Аметаллқәа рҿы афымцатә фымца. Афымцалитқәа рҿы афымцалашара. Афымцализ азакәан (Фарадеи изакәан).

Авакуум аҿы афымцатә фымца. Атермоелектронтә емиссиа. Аелектронтә лампа-адиод. Аелектрон-шәахәатә трубка. Аполбжамҩангагақәа. Абжамҩангагатә температура аҟынтәи ахатәы, адлаԥсатә мҩангара, р-n — аиасреи уи аҟазшьақәеи. Агазқәа рҿы афымцатә фымца . Зхала иҟоу, зхала иҟам аразриадқәа. аплазма иазку аилкаара.

Амагнетизм

Амхылдызтә дәы. АмхылдызТӘ дәы афымца змоу арамка анырра. Аагниттә дәы аиндукциа (амхылдызтә индукциа). Амхылдызтәи аиндуқциа ацәаҳәақәа. Ишиашоу ицо амхылдызтәдәи асоленоиди рсахьақәа.

Амхылдызтә дәы аҿы афымца змоу амҩангага аус зуа амч. Ампера азакәан. АмхылдызТӘ дәы еиҭаҵуа аҭарчеи анырра. Лоренц имч.

Афымцамхылдызтә индукциа

Амхылдызтә рҩаш. Фарадеи Иԥышәарақәа. Афымцамхылдызтә индукциа ацәырҵра. Аԥшатлакәтә фымцатә дәы. Афымцамагниттә идукциа азакәан. Ленц Иԥҟара. Ахатәиндукциа. Аиндуктивра. Ахатәиндукциақәа Едс.

Аиндуктивра акәанҷ амхылдызтә дәы амчхара афымца аманы.

Афымцамхылдызтә ҵысрақәеи ацәқәырԥақәеи Зҽызыԥсахуа афымцатә фымца. Аамҭа-аамҭала зҽызыԥсахуа ақәыӷәӷәареи афымцалашареи рымплитудатәи аус зуа (еффектла) рҵак. Аиндукциатә генераторқәа рыла аҽеиҭакратә фымца аиура. Атрансформатор. Афымцатә енергиа аиагара. Аҵысратә контур. Аконтур аҿы зхы иақәиҭу афымцамхылдызтә ҵысрақәа. Аҵысратә контур аҿы аенергиа аҽеиҭакрақәа. Аҵыс-ҵысра аамҭа азы Томпсон иформула. Иҿыцәаауа афымцамхылдызтә ҵысрақәа. Афымцатә даҷқәа рҿы мчыла аҵыс-ҵысра. Агармониатә фымца адаҷ аҿы активла, аҭаӡара змоу, аиндуктивтә ҿагылара. Афымцатә даҷқәа рҿы арезонанс. Иаарту аҵысратә контур. Герц иԥышәа. Афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа. Урҭ рҟазшьақәа. Афымцамхылдызтә цәқәырԥақәа ршкала. Ашәахәеи афымцамхылдызтә цәқәырԥақәеи раан. Арадио Попов иаԥиҵаз.

  IV. Аоптика

Агеометриатә оптика Алашара аԥсабара агәаанагарақәа рыҿиара. Алашара ишиашоу аларҵәара азакәан. Ашәахәа аилкаара. Алашара аныԥшра азакәанқәа. Асаркьа ҟьаԥс. Алашара аҽеиҭакра азакәанқәа. Аҽеиҭакра абсолиуттәи азыҟашьатәи рбагақәа. Ашәахәақәа рцашьа апризмаҿы. Ихарҭәаау (аҩныҵҟатәи) аныԥшра ацәырҵра. Алинза ҵаӷақәа. Афокустә бжьаӡара, алинза аоптикатә мчы. Асахьа ашьақәыргылара аизгагеи иԥсаҟьои алинзақәа рҿы. Алинза аформула. Алинзақәа ирырҭо аизырҳара. Аоптикатә приборқәа: алупа, афотоаппарат, апроекциатә аппарат, амикроскоп. Арҭ априборқәа рҿы ашәахәақәа рцашьа. Абла.

Афизикатә оптика аелементқәа Алашара ацәқәырԥатә ҟазшьақәа. Алашара аполиаризациа азура. Алашара афымцамхылдызтә ԥсабара. Алашара аццакра еижәлантәу аҭагылазаашьаҿы. Алашара адисперсиа. Алашара аинтерференциа. Акогеренттә хыҵхырҭақәа. Аинтерференциатә сахьаҿы амаксимумқәеи аминимумқәеи рыҟалара аҭагылазаашьақәа. Алашара адифракциа. Иунг иԥышәа. Гиуигенс-Френель ипринцип. Адифракциатә еихац. Алашара акорпускулиартә ҟазшьақәа. Еснагьтәи Аӷәаӷә. Афотоеффект. Афотоеффект азакәанқәа. Афотон. Еинштеин аиҟаратә афотоеффект азы. Еинштеин ипостулатқәа. Амассақәеи аенергиеи реимадара.

V. Атоми атомтә гәыцәи

Аԥсаҟьаразы Арузерфорд аԥышәа a - ахәҭаҷқәа. Атом апланетартә модель. Абор акванттә постулатқәа. атом аенергиа аҭыжьреи ахәлабгареи. Иааиԥмырҟьаӡакәа, ацәаҳәатә спектрқәа. Аспектралтә анализ.

Атом агәыцә аилазаара. Аизотопқәа. Атомтә гәыцәқәа реимадара амчхара. Аиадертә реакциақәа ирызку аилкаара. Арадиоактивра. Арадиоактивтә шәахәақәа рыхкқәеи урҭ рҟазшьақәеи. Адаҷтә аиадертә реакциақәа. Атермоатомгәыцәтә реакциа.

Арадиоактивтә шәахәақәа рбиологиатә усура. Арадиациа аҽацәыхьчара.

Афизиказы абилеҭ аҿырԥшы

1. Агравитациатә мчқәа. Адунеизегьтәи ахьанҭара азакәан

2. Зеиӷьыҟам агаз амолекулиартә-кинетикатә теориа аиҟаратә хада. Ашоуреи уи ашәареи.

3. Арадиоактивра. Аизотопқәа. Альфа -, бета -, агамма-шәахәақәа.

4. 10 см афокустә бжьаӡара змоу аизгага линза шаҟа иацәыхараны амаҭәар ықәыргылатәузеи, 10-нтә еиҳау ииашоу асахьа аиуразы?