Азиндырратә факультет

Аԥсны аҭоурых иазку апрограмма

I. Ажәытә аамҭа

Ашьҭраҟалаанӡатәи аилазаара. Аԥсабара-климаттә ҭагылазаашьақәа рзы уажәтәи Аԥсны аҵакырақәа уи уаҩԥсыс ианаандырхаз аамҭазы. Аԥхьаӡатәи аԥсаса. Ҵаҟатәи апалеолит аепоха. Ашельтәи амустиертәи культурақәа рбаҟақәа. Анхамҩеи амыругақәеи.

Ашьҭратә еилазаара. Ажәла аира. Хыхьтәи абаҟақәа апалеолита, амезолита , анеолит Аԥсны. Ауаа рынхамҩатә усураҿы аиҭакрақәа. Ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа. Ашәарыцареи аизгареи, адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи. Ипримитивтәу аҟазара аира.

Ҳаамҭазтәи ауаҩы-акроманионец итип ашьақәыргылара.

Анеолит аматриархат аизҳазыӷьара иаамҭоуп.

Ашьҭратә еилазаара аилаҳара. Аматриархат аҟынтәи аиасра апатриархат. Аенеолиттә епоха, аџьаз акультура. Аԥштәы змоу аметаллургиа аҿиара аетапқәа ԥшьба. Адольменқәеи акромлехқәеи. Аџьазтә шәышықәса аепоха иаҵанакуа аматериалтәи адоуҳатәи культура.

Аԥсуа жәлар рхылҵшьҭра. Аԥсуа-адыга гәыԥ ажәларқәеи абызшәақәеи. Мраҭашәара-кавказтәи абызшәатә гәыԥ амахәқәа. Аԥсуа-адыга бызшәа аилаҳара. Аԥсуаа-адыгааи малаазиатәи аҳаттақәеи етногенетикала реигәыцхәра иазку атеориа. Аетнонимқәа" кашка"," абешла " ажәытә ҩыратә хыҵхырҭақәа рҿы. Атопонимика адыррақәа. АԥсуаАԥсуаа рҭоурыхтә ԥсадгьыл аҿы автохтонра – Аԥсны.

Алагамҭа аихатә шәышықәса Аԥсны. Аџьазтә еизҳазыӷьара аиндустриа. Колхидатәи археологиатә культура. Аихатә металлургиа аира аҭагылазаашьа хадақәа хԥа. Анапҟазара ԥхьаҟатәи аҿиареи алкаареи. Аскифцәеи ажәытә аԥсуааи. Аԥсны аскиф маҭәақәа.

Абырзен колонизациеи Антикатәи Аԥсни. Аетникатә заатәи антикатәи аепоха аан Аԥсны аилазаара: коракс, колхи, колы. Агениохцәа аԥсуаа ржәытә абшьҭрақәа роуп. Абырзен колонзациа алагамҭа. Агреко-ҭыԥантәи аиланхарҭақәа. Диоскуриада, Ешыратәи ақалақь хәыҷы. Гиенос. Аԥсны абырзен колониақәа рыхәаахәҭра-економикатәи ркультуратәи еимадарақәа.

Ихьшәоу антикатә (римтәи-византиатәи) аамҭа Аԥсны. Ихьшәоу антикатәи Аԥсны ахәаахәҭра-економикатәи акультуратәи центр хадақәа. Себастополис. Питиунт. Ихьшәаны антикатә епоха аан Аԥсны аетнополитикатә еиҿкаарақәа. Аԥсилаа. Аԥсыла абаа хада-Тцибила (Ци-билиум). Абасгаа. АбасгаАматериалтә культура. Абасгааи Византиеи. Санигаа аԥсуаа рабдуцәа роуп. Мисимиане.

Антикатәи Аԥсны акультура. Абзазара аҷыдаратә ҟазшьеи аԥсуаа рабдуцәа ртрадициақәа. Амырҭаҭратә динхаҵарақәеи иҭышәынтәалоу ақьабзқәеи. Ажәытә бырзенцәеи, аурымқәеи, византиаа ркультуратә нырра аҵакы. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аҩыреи аҟазареи рбаҟақәа. Заатәи ақьырсианра. Пицундатәи ақьырсиантә еиҿкаара.

II.Абжьаратәи ашәышықәсақәа

Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа (VI–VIIвв.). Аира, насгьы заатәи афеодалтә еизыҟазаашьақәа рыҿиара. Ақалақьқәеи, абаақәеи, аиланхарҭа дуқәеи. Ақыҭанхамҩеи уи акультура хадақәеи. Арахәааӡара. Анапҟазаратә ҭыжьреи уи аусхк хадақәеи. Ахәаахәҭратә мҩақәеи адәныҟатәи адунеии аекономикатә еимадарақәеи. Аԥсуаа атәымтәылатәи ампыҵахалаҩцәа ирҿагыланы VII ашә. Иран-Византиатәи аиндаҭлара. Трахеитәи аидыслара, Аԥсилиа имҩаԥысуаз ахҭысқәа, мисимиатәи аибашьра. Иран-византиатәи аибашьра ахыркәшареи уи ахҟьаԥҟьақәеи.

Арабцәа рқәылареи Анаҟәаԥиатәи аибашьреи. Аԥсны аҟны VII – VIII ашә.Леон I, «Аԥсуа аҳцәа Рдиван». Лев Исавр Кавказ имиссиа (701-711 шш.) Анокапиатәи абаа Мерван Дагәа ирабцәа Кавказ Ржәылара. Анаҟәаԥиатәи аибашьреи уи ахҟьаԥҟьақәеи. Арабцәа Аԥсилиа рықәлара. Ацқьа Евстафи. Аԥсны аидгылара. Аԥсуа заатәи афеодалтә жәларқәа реидкылара. Аԥсуа аҳра (VIII–Xвв.) Аҭагылазаашьақәа Аԥсуа аҳра ашьақәгылара аҭагылазаашьақәеи аамҭеи. Леон II аԥсуаа раԥхьатәи раҳ иоуп. Аԥсуа аҳра аполитикатә ҳәаақәеи аетникатә еилазаашьеи. Аԥсуа аҳреи Ҳазариеи. Аԥсны IX ашәышықәсазы. Аԥсуа ҳәынҭқарцәа мрагыларатәи рполитика. X ашәышықәсазы Аԥсуа аҳра аизҳазыӷьара. Византиеи, Ермантәылеи, Аланиеи реизыҟазаашьа.

Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны акультура (VI–Xвв.).

Ақьырсианра аофициалтә ҳәынҭқарратә динхаҵарак аҳасабала адкылара. Аԥсуа автокефалтә епархиа. Акультуреи, архитектуреи, аргылареи рбаҟа хадақәа. Византиа-аԥсуа культуратә еимадарақәа. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аахыҵи Нхыҵи Кавказ, Мрагылара Ааигәа, Урыстәыла рыжәларқәеи дареи ркультуратә еимадарақәа. Афеодалтә епоха иаҵанакуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиара. Аԥсны XI–XIII вв. «Аԥсуааи акартлиааи раҳра». Баграт III, иан Гәырандыхәт. Атерминқәа «Аԥсны», «аԥсуаа»рҵакы. Цхумтәи ахылаԥшреи Чачба-Шервашиӡеи. Баграт IV. Анаҟәаԥиатәи аиқәҳәаларҭа. Багратаа раҳраҿы аԥсуаа рроль. Аԥсуаа рыԥсҭазаареи ркультуреи. Аԥсны XIII–XV вв. Амонголцәа рқәылареи реилаҳареи «аԥсуааи акартлиааи раҳрақәа». Аԥсуа аҳрахареи Агыруеи (Сабедиано) реизыҟазаашьақәа. Аԥсны иахьаҵанакуа Генуезтәи аколониақәа. Себастополис ақалақь ароль. Ахәаахәҭреи аԥаратә еикәыршареи. Атәцәа рыҭира. Аматериалтә культура.

Абазақәа. Абазақәа рхылҵшьҭреи рхи-рыԥси урҭ ретникатә ҭоурыхтә ҟазшьарбага. Нхыҵ Кавказҟа ахҵәара аамҭеи амзызқәеи ҳәа агәаанагара ззыҟоу. Тапантеи ашьхаруеи.

XVI Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа–XVIIIвв. Ампыҵакратә ҳәынҭқарратә структура аҳрақәа (Аԥсны арегион хадақәеи аразҟқәеи). Ихадоу ауаажәларратә классқәа, афеодалтә хыцәқәан ашарақәа, анхацәа рсоциалтә категориақәа. Ақыҭанхамҩеи анапҟазареи. Атәцәа рыҭира.

XVI Аԥснытәи аҳратәра аҩныҵҟатәии адәныҟатәии аполитикатә ҭагылазаашьа – XVIII вв. Аизыҟазаашьа Гыртәыла XVI–XVII ашә.Гыртәылеи иареи 30 шықәса зхыҵуа реибашьра. Аԥсуаа аполитикатә хьыԥшымразы рықәԥара. Ахьыԥшымра аиура. Аԥсуа аҳратәра аполитикатәи аетникатәи ҳәаақәа. Чачба-Шервашиӡе идинастиа аҳра зуа аҩны. Кьалашәыртәи аҭӡы ацуфара. Егры аҳәаа ашьақәыргылара.

Аԥсуа аҳратәреи Ҭырқәтәылеи (XVI – XVIII вв.). Аҭырқәцәа рҿы Аԥсны. Аимадарақәа рышьақәыргылара. Аԥсылманра аларҵәара. Аҟәа-Кале. Аԥсуааи аҭырқәцәеи XVIII ашәышықәсазы. Жәлар рынхамҩеи ркультуреи рҭагылазаашьа. Атәтәреи амшынтә ӡырҳәреи.

Акультура абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны. Ихьшәоу абжьарашәышықәсазтәи аԥсуаа ретникатә хаҿра. Ақьырсианреи аԥсылманреи. Амырҭаҭра ацәынхақәа. Аҟазареи архитектуреи. Афольклор, аџьатәи ақьабзтәи ашәақәа; амузыкатә фольклори амыругақәеи; афеодалтә епоха иахылҿиаауа аҳәамҭақәа.

Аԥсуа аҳратәра Урыстәыла адлара. XVIII– XIX ашә. Аԥсны аполитикатәи аетникатәи ҳәаа алагамҭахь. XIX ашә. Аҳәынҭқарра дуқәа Кавказ аҳра ауразы рықәԥара. Қьалышьбеи Чачба (Шервашиӡе) иҩнуҵҟатәии идәныҟатәии аполитика. Иара ахьыԥшымразы имаз агәҭакы. Аҟәа аурыс десант ала агара. Аурыс – ҭырқәтәылатәи аибашьра 1806-1812 шш. Аԥсны апозициагьы. Қьалышьбеи ишьра. Асланбеи ироль ҩ-хәаԥшышьак. Сафарбеи (Гьаргь) "иҳәаратә пунктқәа".

Александр I иманифест жәабранмза 17, 1810 ш.

Жәлар рынхамҩеи рсоциалтә еизыҟазаашьақәеи XIXв актәи азбжазы. Адгьылқәаарыхра арахәааӡара аҩнытә аарыхра. Аԥсны асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҷыдарақәа. Ахәаахәҭреи ақалақьтә ԥсҭазаареи. Амшынтә дырраҭарақәа. Аџьармыкьатә еизыҟазаашьақәа рцәырҵра.

Аԥсны аполитикатә ҭагылазаашьа Урыстәыла ианадла ашьҭахь. Гьаргь ихаан аҳратә мчра аԥсыҽхара, насгьы Дмитри Чачба. Асланбеи напхгара зиҭоз 1821, 1824 шш. ақәгыларақәа. Аԥсны административтә-ҵакырадгьылтә шьақәгылашьа. Аԥсуа експедициа. Аурыс ир ашьхарыуаа ирҿагыланы ахьырхәратә експедициақәа. Ацаризм аколониалтә политика. Аурыс-кавказтәи аибашьреи Аԥсни. Амҳаџьырра раԥхьатәи ацәқәырԥақәа.

Аԥсны Ҟрымтәи аибашьра ашықәсқәа раан. Адуқәа реиндаҭлара Кавказ азы аҳәынҭқарра. Омер-ԥашьа идесант. Егрытәи аидыслара. Аҳ Михаил Чачба (Шервашиӡе) аибашьра ашықәсқәа раан ипозициеи. Аибашьра ахыркәшареи уи Аԥсны азы ахҟьаԥҟьақәеи. Парижтәи атрактат. Амҳаџьырра ацәқәырԥа ҿыц.

Аурыс-кавказтәи аибашьра ахыркәшареи Аԥсуа аҳратәра аԥыхреи. Аԥсны Ҟрымтәи аибашьра ашьҭахь. Аҩада-Мраҭашәаратәи Кавказ ашьхарыуаа аурыс-кавказтәи аибашьра ахыркәшаратә етап аан реидкылара аҽазышәара. Лондон иҟоу аԥсуа-адыга делегациа. Кавказтәи аибашьра ахыркәшара. Асаӡқәеи аублаақәеи рықәцара. Аԥсуа аҳратәра аԥыхра. Михаил Чачба-Шервашиӡе ихаҭареи аурыс-Кавказтәи аибашьра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы иполитикеи. Аурыс усбарҭа алагалара.

1866 шықәсазтәи ақәгылара. Аҭагылазаашьақәа амзызқәеи аҽыҵгеи ақәгыларақәа. Лыхнытәи аизара ԥхынгәы 26, 1866 ш.ақәгылара алагамҭеи. Ақәгылара амҩаԥысшьа, уи ахәаҽра. Аҭауад Гьаргь Шервашиӡе-Чачба. Аԥсуа ҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара аҽазышәара. Ақәгылара иалахәыз ирҿагыланы арепрессиақәа. Амассатә мҳаџьырра.

III. Аамҭа ҿыц.

Анхаҩыжәлар рреформа амҩаԥгара. Аусура Аҟәатәи ахылҵшьҭра-дгьылтә комиссиа. Абҵарамза 1, 1870 ш.Аԥсны анхаҩыжәлар рреформа Аҷыдарақәа. Уи ахҟьаԥҟьақәеи аҵаки.

1877 ш. аурыс-аҭырқәа еибашьра ахҭысқәеи 1877– 1878 шш. Аԥсны. Ақәгылара ҿыц амзызқәеи амҩаԥысшьақәеи Аԥсны, уи зырныҟәо амчқәа. Аурыс-аҭырқәа еибашьра алагара. Ҭырқәтәылатәи адесант аӡхыҵра. Аԥсны иахьаҵанакуа арратә операциақәа. Ақәгылара иалахәыз ирҿагыланы арепрессиақәа. Аԥсуаа «ахара зду уааԥсыраны» рылаҳәара. Амҳаџьырра ацәқәырԥа ҿыц. Атәым дгьыл аҿы ахҵәацәа рлахьынҵа. Кавказаа рхҵәареи зыԥсадгьыл ахь ихынҳәуази рганахьала Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи рполитика.

Ареформатә Аԥсны асоциал-економикатә ҭагылазаашьа. Акапиталисттә цәырҵреи аҿиареи (аџьармыкьатә) елементқәа ақыҭанхамҩаҿы. Абаҳчатә, ахәаахәҭратә, ааглыхратә наплакқәа. Аимадаратә мҩақәеи атранспорти. Аԥсны акапиталисттә еизыҟазаашьақәа рыҿиара аҷыдарақәа. Аетникатә револиуциа. Атәылаҿацә аколонизациеи уи аформақәеи (ақьыратә, ааглыхратә, акурорттә уб.иҵ.).

Аԥсны раԥхьатәи аурыс револиуциа ашықәсқәа раан. Аусутәии асоциал-демократиатә ҵысра XX ашәышықәса алагамҭазы. Аԥсны ареволиуциатә ҵысра 1905-1906 шш.аибашьратә гәыԥқәа Ракциақәа. Жәлар рреволиуциатә мчра ашьақәыргылара аҽазышәарақәа (Гагра, Гәдоуҭа, Самырзаҟан). 1905 –1907 шш. Аԥсны имҩаԥысуаз ареволиуциа аҷыдарақәа. Аԥсуа уааԥсыра «ахара» рхыхра.

XIX – ХХ ашә. алагамҭеи рзы Аԥсны акультура. Ацәаҳәа ҿыц Аԥсны акультуратә ҿиара Урыстәыла ианадла ашьҭахь. Ақыҭа бзазара. Ақалақьтә ԥсҭазаара. Амилаҭтә интеллигенциа рышьақәыргылара. Аԥсуа культуреи, аҭҵаарадырреи, аҵаралашареи русзуҩцәа. Аԥсуа ҩыреи асахьаркыратә литературеи раԥҵара.

Аԥсны ҩ-револиуциак рыбжьара (1907–1917гг). Ацаризм аполитика ахырхарҭа аԥсахра ("аҟамчы" аҟынтәи "априаник"ахь). Аԥсуаа реиҭарҿиара, амилаҭтә хдыррахь аҿыхара. Амилаҭтә интеллигенциа рышьақәыргылара. Аԥсны Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ашықәсқәа раан 1914-1917 шш. "Аԥсуа шәкы".

Аԥсны 1917 шықәсазы–1921гг. Жәабранмзатәи ареволиуциеи ахҳәареи аҳәынҭқар ихатәымчра. Аԥсны Аамҭалатәи аиҳабыра русбарҭақәа раԥҵара. Аԥсуааи ашьхарыуааи реидгылара: Согк-и Алада-Мрагыларатәи аидгылеи рылахәхара. Аԥсны Жәлар Рхеилак – Аԥсны фактла амчратә усбарҭа аԥҵара. Аԥсуа жәлар рполитикатә хьыԥшымреи рҳәынҭқарратә хьыԥшымра азы ақәԥара. Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь Аԥсны аҭагылазаашьа. Аԥсны асовет мчра ааԥын 1918 ш. Баҭымтәи аконференциа. Ашьхарыуа республика азхаҵара-аԥсуа ҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара ауп (лаҵарамза 11, 1918 шықәса рзы.). Рашәарамза 11, 1918 ш. Қырҭтәыла ар Аԥсны ампыҵахалара. Аԥсуа десант. Анс раԥхьатәи аимырпра (нанҳәамза, 1918 ш.). Анс аҩбатәи аимырпра. АНС аҿы "адемократиатә алхрақәа". Аԥсны «Автономиа». Анс акәша-мыкәша ақәԥара (жьҭаарамза, 1918 ш.). Аԥсны Аконституциа. Қырҭтәыла амилаҭтә политика иазкны. Аԥсны аҭагылазаашьа 1921 ш.

IV. Асовет аамҭа

Аԥсны Асовет мчра аиҭашьақәыргылара. Аԥҵара Аԥсны аревком жәабранмза аҽеиҩшамҭазы 1921 ш. Агәыԥқәа «Кьиараз», Ар Ҟаԥшь IX рырхәҭа рроль. Гагра, Гәдоуҭа, Афон Ҿыц Асовет мчра ашьақәыргылара. Аҟәа ақырҭуа меншевикцәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (хәажәкырамза 4, 1921 ш.). Очамчыреи Гали Асовет мчра ашьақәыргылара. Аԥсны Аревком Асовет Урыстәыла анапхгаҩы В. И. Ленин иахь ааԥхьара хәажәкырамза 10, 1921 ш. Аԥсны амчра ҿыц ашьақәыргылара аҷыдарақәа. Аԥсны аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара (1921–1930). Аԥсны Асовет мчра раԥхьатәи аусмҩаԥгатәқәа. Баҭымтәи Аилацәажәареи уи аӡбамҭеи. Аԥсны Асовет Социалисттә Республиканы алаҳәара. Қырҭтәыла Аревком Аԥсны ССР ахьыԥшымразы адекларациа. Асовет Қырҭтәылеи Асовет Аԥсни рыбжьара аидгылатә еиқәшаҳаҭра (ԥхынҷкәынмза 16, 1921 ш.). Аԥсны Ахеилакқәа I Реизара ду (жәабранмза, 1922 ш.). СССР аҵареи Аԥсны уи аҭыԥи. Аԥсны Аконституциа 1925, 1927 шш. Аҳәынҭқарратә мчра аусбарҭақәа. Асимволқәа: Аԥсны ССР агерб, Абираҟ. Аԥсны аконституциатә актқәеи, азакәанқәеи, акодексқәеи аусура раларгара. Аԥсни Қырҭтәылеи реизыҟазаашьа.

Аԥсны жәлар рынхамҩа аиҭашьақәыргылара (1921– 1930гг.). Аграртә реформа. Аколлективизациеи уи Аԥсны аҷыдарақәа. Итрадициатәу, иҿыцу ақыҭанхамҩатә культурақәа. Жәлар рҵара. Аԥсуа милаҭтә школ аԥҵаразы раԥхьатәи ашьаҿақәа. Акооперативтә ҵысра. Асовнхарақәеи аколнхарақәа.

Аԥсны аҳәынҭқарратә статус алаҟәра. Аԥсны ССР автономтә республикахь аиагара. Ақырҭуа експансиа арӷәӷәареи Аԥсны ақәыӷәӷәара арӷәӷәарреи. Вкп(б) Закраиком апрезидиум аӡбамҭа ажьырныҳәамза 19, 1930 ш.Аԥсны Ахеилакқәа IV реизара ду жәабранмза, 1931 ш. Аԥсны ССР автономтә республикахь аиагаразы ахеилакқәа VI Ақырҭуа еизара Аӡбамҭақәа. Аԥсны Ақыҭуа ССР алагалара. "Дәрыԥшьтәи аизара" жәабранмза 18-26, 19 31 ш.

Аԥсны XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы. Аиндустриализациеи уи аҷыдарақәеи. Аколлективизациеи уи аҷыдарақәеи. Ааглыхра, акурортқәа, аҵара, аҭҵаарадырра. Аԥсны Аконституциа ҿыц (август 2, 1937 ш.). 30-тәи ашықәсқәа рполитикатә система. Ахаҭара акульт. Сталин итоталитартә-биурократиатә режими уи Аԥсны азы ахҟьаԥҟьақәеи. 30-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжа аполитикатә процессқәа амассатә репрессиақәа. Аԥсны аколонизациеи ахҵәара–ассимилиатортә политикеи рыцҵареи урҭ рыхҟьаԥҟьақәеи.

Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ашықәсқәа раан (1941-1945 шш.) Аибашьра алагара. Кавказ аибашьрақәа. Аԥсуа истребительтә баталионқәа. Аԥсны акаҵәарақәеи Ԥсҳәы ақыҭеи рзы аидысларақәа. Жәлар рынхамҩа арратә ҟазшьала аиҭакра. Аибашьра Ду афронтқәа рҿы Аԥсны аҵеицәеи урҭ рфырхаҵарақәеи. Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аҵакы. Жәлар рынхамҩа Аиҭашьақәыргыларахь ахҵәаратә политика. Ауаажәларратә ԥсҭазаара. Вк (б) Ацентртә Комитет ахь 1947 ш., Сталин иахь 1953 ш. Аԥсны аколонизациа ацҵара. Сталин ихаҭара акульт аҿаԥҽра. «Хрушьчов иԥхарра» аамҭазы аԥсуа жәлар ирԥырхагоу рзинқәа реиҭашьақәыргыларазы ауснагӡатәқәа. Акультуратә ргылара. Аҭҵаарадырра аҿиара.

Аԥсны 1960 шықәсазы–1980-тәи ашықәсқәа. Асоциал-економикатә Аԥсны аҿиара. Аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә ҵысра аетапқәа. Ақырҭуа-аԥсуа еиҿагыларақәа 1989 ш. Кавказ ашьхарыуа жәларқәа Рконфедерациақәа рышьақәыргылара. Аԥсны ауаажәларра - политикатә ԥсҭазаара 1989-1992 шш. Адекларациа «Аԥсны аҳәынҭқарратә суверенитет азы» (нанҳәамза 25, 1990 ш.) 1978 ш. Аԥснытәи АССР Аконституциа аусура Аԥыхра. Аԥсны ССР Аконституциа алагалареи 1925 ш. Аԥсны аҳәынҭқарратә символика адкылара: Агерб, Абираҟ (ԥхынгәымза 23, 1992 ш.).

Акультура Аԥсны асовет аамҭазы. Аԥсуа алитература. Жәлар рҵара. Атеатр. Амузыкатә культура. Ахореографиа. Аҿыханҵатә ҟазара. Аҭҵаарадырраҿы аихьӡарақәа, аҭҵаарадырратә аԥсуаҭҵаара.

Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра (1992–1993гг.). Аԥсны ауаажәларра-политикатә ҭагылазаашьа аибашьра аламҭалазы. Аибашьра зыхҟьази алагамҭеи. Аԥсны азеиԥш мобилизациа. Жәлар рырдыԥхьалақәа. Хатәгәаԥхаралатәи аҵысрақәа. Тҟәарчал аблокада. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраҿы урыстәылатәи афактор. Цәыббрамза 3, 1992 ш. Гагра (жьҭаарамза 2), аҩада-мраҭашәаратәи Аԥсны зегьы рхақәиҭтәра (жьтарамза 6, 1992 ш.) Аԥсны аоккупациа зызуу ахәҭаҿы Аҭагылазаашьа. Мрагыларатәи афронт. Аԥсуа ҭҵаарадырреи акультуреи ргеноцид. Аԥсуа Институти Аҳәынҭқарратә архиви рбылра (октиабр 22, 1992 ш.). Лаҭатәи атрагедиа (декабр 14, 1992 ш.). Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраҿы Мраҭашәара апозициа. "Ҩынтәтәи аморали" "ҩынтәтәи астандартәқәеи"рполитика агәырӷьара.

Аибашьраан Аԥснытәи Ар ржәыларатә операциа дуқәа. Ианвартәии марттәии ажәыларақәа. Ииультәи ажәылара. Тамшь адесант, Ҵаҟатәи Ешыра ақыҭан "аԥырхагатә маниовр". Аиланхарҭақәеи Аҟәа аҳра зуа аҳаракырақәеи рхақәиҭтәра. Шәачатәи аиқәшаҳаҭра (ԥхынгәымза 27, 1993 ш.) Аԥсны Аинышәара. Цәыббрамзатәи ажәылара алагара (цәыббрамза 16, 1993 ш.). Мрагыларатәи афронт аҿы аиланхарҭақәа рхақәиҭтәра. Аҟәа ахақәиҭтәра (цәыббрамза 27, 1993 ш.). Ампыҵахалаҩцәа рықәцара, аԥсуа бираҟ р. Егры (сентиабр 30, 1993 ш.). Аибашьра аихшьаалақәеи урҭ рҵаки.

Аԥсны аибашьра ашьҭахьтәи ашықәсқәа рзы (1993 – 2000 гг.) Ахҟьаԥҟьақәа аибашьрақәа. Аԥсны асоциал-економикатә ҭагылазаашьа. Аблокадеи аполитикатә ҽыԥхьакреи. Аполитикатә ҭышәныртәалара апроцесси адунеитә ҳәынҭқаррақәа рполитикеи. Урыстәылатәи афактор ари апроцесс аҿы. Ақырҭуа-аԥсуа конфликт аҭышәныртәаларазы ауснагӡатәқәа рзы арзаҳал мшаԥымза 4, 1994 ш. Аконституциа (ноиабр 26, 1994 ш.) Аԥсны Аҳәынҭқарра агимни рыдкылара. Қырҭтәыла ареваншисттә гәалаҟазаарақәа. Аҭынчреиҿкааратә мчқәа. Ареферендум, Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциала (жьҭаарамза 3, 1999 ш.) «Аԥсны Аҳәынҭқарра аҳәынҭқарратә хьыԥшымразы Акт». Арӡынба В. Г. - Аԥсны раԥхьатәи Ахада.

Аԥсны аҭоурых иазку абилеҭ аҿырԥшы

1. VIII–X ашә. рзы Аԥсуа аҳра ауааԥсыра Рполитикатә ҳәаақәеи ретникатә еилазаашьеи.

2. Аурыс-аҭырқәа еибашьреи 1877-1878 шш. аԥсуаа хыԥхьаӡара рацәала Ҭырқәтәылаҟа рахгареи.

3. Аԥсны Аибашьра ашьҭахьтәи аҿиара. Аиҿцәажәаратә процессқәа рыуадаҩрақәа.

Ауаажәларрадырразы азҵаарақәа аҟәша "азин Ашьаҭақәа"
(адкыларатә ԥышәарақәа рзы)

1. Амчра.

1. Амчра аарԥшра аформақәа хԥа: амч, амчра, аҳаҭыр.

2. Амчра атипологиа.

3. Амчра Аиерархиа.

4. Аҳәынҭқарратә мчра: анагӡаратә, азакәанԥҵаратә, аӡбаратә.

2. Аҳәынҭқарра амчра аполитикатә системаҿы.

1. Аҳәынҭқарра аилкаареи аҷыдарақәеи.

2. Аполитикатә система.

3. Асуверенитет.

4. Аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәии адәныҟатәии афункциақәа.

5. Аҳәынҭқарра ацәырҵра амзызқәа.

3. Аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа аформақәа.

1. Адунеитә еилазаараҿы ҩ-тенденциак: амилаҭқәа реидкылареи амилаҭқәа рыҟәшеи.

2. \ \ Еизаку аҳәынҭқарра.

3. Амилаҭ-ҳәынҭқарратә шьақәгылашьа аформа хадақәа.

4. Аҳәынҭқарратә напхгара аформақәа.

1. Аҳәынҭқарратә напхгара аформеи ахкқәеи реилкаара.

2. Амонархиеи уи ахкқәеи.

3. Ареспубликеи уи ахкқәеи.

4. Аристократиеи адемократиеи аҳәынҭқарра анапхгараҭашьа аҳасабала.

5. Аполитикатә режимқәа.

1. Аполитикатә режим аилкаареи уи ахкқәеи.

2. Адемократиатә режими уи аҟазшьақәеи.

3. Авторитаризм: аилкаареи азеиԥш ҟазшьақәеи.

4. Атоталитартә ҳәынҭқарреи уи аҟазшьақәеи.

6. Аграждантә еилазаареи азинтә ҳәынҭқарреи.

1. Аграждантә уаажәларра аилкаареи аинститутқәеи.

2. Азинтә ҳәынҭқарреи уи аҷыдарақәеи.

3. Апарламент: аилкаара, аструктура, аҳасабтәқәа.

7. Атәылауаҩра, алхрақәа, ареферендум.

1. Аԥсны Аҳәынҭқарра Атәылауаҩра: аахәара аилкаареи, апринципқәеи, ашьаҭақәеи.

2. Алхратә зин: аилкаареи апринципқәеи.

3. Активтәи апассивтәи алхратә зин.

4. Алхрақәа реиҿкаашьа.

5. Алхратә система, уи ахкқәа.

6. Ареферендум.

8. Аполитикатә партиақәа.

1. Аилкаара «аполитикатә партиа», аҷыдарақәа, аҳасабтәқәа.

2. Аполитикатә партиақәа реихшара.

3. Апартиатә система.

9. Азин.

1. Асоциалтә нормақәа.

2. Азин аилкаареи аҷыдарақәеи.

3. Азин ахыҵхырҭақәа (аформақәа).

4. Азин афункциақәа.

5. Азин асистема.

6. Азин анорма (аилкаара, ахкқәа).

7. Азин аусхкқәа.

10. Аконституциа.

1. Аконституциа-аҳәынҭқарра азакәан хада ауп.

2. Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциа аструктура.

3. Аԥсны Аҳәынҭқарра аконституциатә шьақәгылашьа ашьаҭақәа.

4. Ауаҩи атәылауаҩи рзин хадақәеи рхақәиҭрақәеи рҵакы.

5. Ауаҩи атәылауаҩи Иԥсабаратәу рзинқәеи рхақәиҭрақәеи.

6. \ Ауаҩы аҳәынҭқарратәи аӡбаратәи хьчара.

7. Ауаҩы изинқәеи иуалԥшьақәеи.

11. Азакәанԥҵаратә мчра.

1. Аԥсны Жәлар Реизара - Апарламент: аилазаара, азинмчхарақәа рыҿҳәара.

2. Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент ахь алхрақәа, акандидатцәа ирыдырҵо аҭахрақәа.

3. Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент адепутатцәа рзинқәеи руалԥшьақәеи.

4. Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент Азинмчхарақәа.

5. Азакәанԥҵаратә аԥшьгара азин.

12. Анагӡаратә мчра.

1. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада.

2. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада иалхрақәа реиҿкаашьа, акандидатцәа ирыдырҵо аҭахрақәа.

3. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Изинмчхарақәа.

4. Аԥсны Ахада Ихаҭыԥуаҩ: акандидатцәа ирыдырҵо аҭахрақәа, уи иалхра аԥҟарақәа, азинмчхарақәа.

5. Аԥсны Аҳәынҭқарра Аминистрцәа Реилазаара (Аиҳабыра): ашьақәгылашьеи азинмчқәеи.

6. Аԥсны аԥыза-министр, изинмчхарақәа.

13. Аӡбаратә мчреи апрокуратуреи.

1. Аԥсны Аҳәынҭқарраҿы аиашаӡбара амҩаԥгара.

2. Аԥсны Аҳәынҭқарра Аӡбаратә система.

3. Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциатә ӡбарҭа ашьақәыргылара аԥҟарақәа.

4. Иреиҳаӡоу аӡбарҭеи, Абжьаҟазаратә ӡбарҭеи , Арратә ӡбарҭоуи рышьақәыргылара аԥҟарақәа.

5. Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциатә ӡбарҭа аконституциатә хылаԥшра аусбарҭа аҳасабала.

6. Аԥсны Аҳәынҭқарра апрокуратура Хада: аструктуреи азинмчқәеи.

7. Аԥсны Аҳәынҭқарра апрокурор Хада иаҭареи ихақәиҭтәреи аԥҟарақәа, азинмчхарақәа.

8. Азинхьчаратә усбарҭақәа.

14. Атәылауаҩратә зин.

1. Аграждантә зинтә еизыҟазаашьақәа.

2. Аграждантә зин асубиектқәа.

3. Аилкаарақәа «азинлшара», «алшара».

4. Ахатәра азин. Аилкаара «ахатәтәҩы».

5. Аилкаара «аилаӡара», «аиқәшаҳаҭра».

6. Аиқәшаҳаҭрақәа рыхкқәа.

7. Азыҳәа.

8. ахархәаҩи аҟаҵаҩи рзинқәа.

9. Аҟаҵаҩ ахархәаҩ изинқәа реилагаразы иҭакԥхықәра.

15. Аџьатә зин.

1. Аџьатә зин аилкаареи ахыҵхырҭақәеи.

2. Аусурахь адкылара аҭагылазаашьақәа.

3. Аџьатә еиқәшаҳаҭра, аконтракт.

4. Аџьатә еиқәшаҳаҭра аԥыхра.

5. Аџьатә ҭагылазаашьа (аусуратә аамҭа, аԥсшьара аамҭа, аџьаԥса)

16. Азинеилагареи азиндырратә ҭакԥхықәреи.

1.\ Азинеилагареи уи аҷыдарақәеи.

2. Аиуристтә ҭакԥхықәра аилкаареи, аҷыдарақәеи, ахкқәеи.

3. Алеишәатә ҭакԥхықәра.

4. Аграждантә-зинтә ҭакԥхықәра.

5. Административтә ҭакԥхықәра.

6. Ашьаустә ҭакԥхықәра.

17. Ашьаустә зин.

1. Ацәгьоура аилкаареи аҷыдарақәеи.

2. Ацәгьоура асубиект.

3. Ацәгьоура аформақәа (арҿиара, аусмура).

4. Ахара аформақәа (агәҭакы, агәҽанызаара).

5. Ахықәкқәеи ахьырхәра ахкқәеи.

6. \ \ Ахарадара апрезумпциа апринцип.

7. Ашьауӷақәҵара ахкқәа.

Аԥсны аҭоурыхи азин ашьаҭақәеи ирызку абилеҭ аҿырԥшы

1. Аԥсуа аҳратәра Урыстәыла Адлара. Урыстәылеи Аԥсни реизыҟазаашьақәа.

2. Аԥсны ауаажәларра-политикатә еиҿкаарақәеи аҵысрақәеи Аҩажәатәи ашә. 90-тәи ашықәсқәа рзы.

3. Ауаҩы аҳәынҭқарратәи аӡбаратәи хьчара.

4. Азин аҷыдарақәа.

Англыз бызшәазы апрограмма

Аморфологиа

Артикль. Артикль ахархәаразы азеиԥш еилкаара.

Ахьыӡҟа. Арацәа хыԥхьаӡара ашьақәгылара. Адхаларатә падеж аформа. Ахьыӡҟақәеи аурыс бызшәа ападежқәа рҵакқәак аазырԥшуа аҽыҵгақәеи реицааира.

Ахьӡ аҟазшьарба. Аиҿырԥшра аҩаӡарақәа рыҟалара (азеиԥш ԥҟарақәеи иҷыдоу ахҭысқәеи).

Ахьӡ ахыԥхьаӡаратә. Ахыԥхьаӡаратәи аишьҭагыларатәи ахыԥхьаӡаратә.

Ахьыӡцынхәрақәа. Ахатә адхаларатә еилкаам азҵааратә, азыҟашьатә, арбагатә хьыӡцынхәрақәа. 

Аҟаҵарба. Аҟаҵарба ахатә формақәа. Аҟаҵарбақәа рхархәара to have, to be, to do; should, would зхала иҟоу, ацхыраагӡатә ҟаҵарбақәа раҳасабала. Аҟаҵарба be аидҳәалага аҟаҵарба аҳасабала ахархәара. АҞАҴАрбақәа to be и to have амодалтә ҵакы рыманы рхархәара. Ацхыраагӡатә ҟаҵарбагақәа shall, will. Амодалтә ҞАҴАрбаҚӘА can, may, must.

Аҟаҵарбатә аамҭақәа рсистема агәыԥқәа Indefinite, Continious, Perfect, Active Voice рыла.

Passive Voice Аҵара. Present, Past, Future Indefinite Tense Passив Voice; Present , Pasts Continious Tense Passive voice; ,Past Perfect Tense Passiv voic .

Архьыԥшратә ркьынаа (Subjunctive). Англыз бызшәаҿы иҟамлаша аҭагылазаашьатә ҳәоуқәа рыхкқәа.

Адҵаратә ркьынаа. Аҟаҵарба ихатәым аформақәа (Infinitive, Participle, Gerund). Урҭ рфункциақәа аҳәоу аҿы. 

Ацынгыла. Еиҳа ахархәара змоу ацынгылақәа. Аҩаӡарақәа ацынгылақәа реиҿырԥшрақәа.

Аҽыҵга. Еиҳа ахархәара змоу аҽыҵгақәа.

Аидгылара. Еиҳа ахархәара змоу аԥҵамҭақәеи аҳәатәхаҵаратә еидгыларақәа.

Ажәахырҿиаара. Ажәахырҿиаашьа хадақәа ахьыӡҟақәа, аҟазшьарбақәа, аҟаҵарбақәа , ацынгылақәа. Ихадоу асуффиксқәеи апрефиксқәеи.

Асинтаксис

Имариоу аҳәоу. Ирылаҵәам, ирыларҵәоу аҳәоуқәа.

Аҳәоу алахәылацәа хадақәа. Азхҳәаа аарԥшышьа. Аҳәамҭа ахкқәа (аҟаҵарбатә, имариоу, еилоу аҟаҵарбатәи ахьыӡтәи). Ихадам аҳәоу алахәылацәа. Ажәақәа реишьҭагылашьа ашьақәырӷәӷәаратә, азҵааратә, иҵоурам аҳәоуқәа рҿы.

Еилоу, иуадаҩу аҳәоуқәа.

Еиҳа ахархәара змоу аҳәоу цыла хкқәа.

Англыз бызшәазы абилеҭ аҿырԥшы

(иҷыдоу афакультетқәа рзы)

1. Иузымдыруа атекст аԥхьареи аиҭагареи / аиҭаҳәареи.

2. Аграмматикатә дҵа (атест) анагӡара.

3. Зхы иақәиҭу атемала Аиҿцәажәара.