Аҟазара аҟәша

Ахырхарҭа "Адизаин"ахь инеиуа рзы азанааҭ ала апрограмма (асахьа, аҿыханҵа, акомпозициа)

Азеиԥш рбагақәа

Адкыларатә ԥышәара шьақәгылоуп асахьеи, аҿыханҵеи, акомпозициеи рзы адҵақәа рыла. Асахьазы адҵа-аҩычага змоу агипс геометриатә цәеижьқәа ирылху анатиурморт, мамзаргьы агиԥс хы аламҵакәа; аҿыханҵазы адҵа – иуадаҩым анатиюрморт абзазаратә маҭәарқәа, ауҭраҭых, аҩычагақәа змоу ашәыр ирылхуп; акомпозициазы адҵа иарбоу атемала инагӡахоит.

Асахьаҭыхразы адҵа анагӡареи аҿыханҵеи ирзоужьуп 8-10 сааҭ иреиҵамкәа (2 мшы 5 академиатә сааҭ), акомпозициала иазоужьуп 1 мшы (5 академиатә сааҭк). Ахәшьара азеиԥш ықәдыргылоит.

Адокументқәа рыдкылараан абитуриентцәа мҩаԥысуеит

асахьеи, аҿыханҵеи, акомпозициеи рзы зхала иҟоу аҩнытә усумҭақәа хымԥада рыдгалара аиҿцәажәара.

Асахьала аԥышәара

Агипс хы антикатә модель ацәаҩа аҟынтәи асахьа. 

Аҭахрақәа: абӷьыц аҟьаԥсраҿы асахьа акомпозициатә ӡбара, асахьаркыратә еилкаара апринципқәа инарықәыршәаны, анаԥшратә перспектива, апластикатә анатомиа, аизышәаратә еизыҟазаашьақәа рдыррақәа рхархәарала зыԥсы ҭоу ахы асахьа аконструктивтә шьақәгылашьа. Акарандашь атехникатә лшарақәа рыла иаарԥштәуп агипс хы амҽхак-ҵакыратә форма, уи алашараеиқәаратә ҟазшьарбага, асахьаркыратә хаҿсахьа апластикатә ҷыдарақәа.

Абӷьыц ашәагаа-0,5. Аматериал: ақьаад, акарандашь.

Агипс геометриатә цәеижьқәа ирылху анатиурморт аҩычага аманы.

Аҭахрақәа: асахьа акомпозициатә ӡбара абӷьыц аҟьаԥсрақәа, асахьа аконструктивтә шьақәгылашьа, анаԥшратә перспективеи аизышәаратә еизыҟазаашьеи рдыррақәа рхархәарала. Акарандашь атехникатә лшарақәа рыла амаҭәар амҽхак-ҵакыратә форма аарԥшра, еѐ алашараеиқәаратә ҟазшьарбага.

Абӷьыц ашәагаа-0,5. Аматериал: ақьаад, акарандашь.

Аҿыханҵазы аԥышәара

Аԥштәы змоу аҩычарақәа инарыдкыланы абзазаратә маҭәарқәак ирылху анатиурморт ацәаҩа аҟынтәи аҿыханҵа.

Аҭахрақәа: анатиурморт ашьақәыргылара шьаҭас измоу аҵара-рҿиаратә усумҭа аклассикатә дунеихәаԥшышьақәа. Анатиурморт иблахкыгоу аӡбамҭа анагӡара: анатиурморт аколористтә гамма ачҳара, аԥштәқәа рыӡбара ақәыргыларатә маҭәарқәа рырлашара иахьыԥшу, аԥштәи атоналтәи еизыҟазаашьақәа, аҿыханҵа, акомпозициа апланқәа рыхцәажәара абжьықәыӷәӷәара; агәҭакы иблахкыгоу аарԥшра аоригиналра аӡбара. Иблахкыгоу ахархәагақәа рыла анатиурморт амаҭәарқәа рматериалтәра аарԥшра.

Ашәагаа-0,5 бӷьыц. Аматериал: ақьаад, аӡшәыга, гәашьа.

Акомпозициала аԥышәара

Атематикатә орнамент акомпозициа аԥышәаратә дҵа еиуеиԥшым аҿыханҵатә ҭагылазаашьақәа рҿы (ацәаҳәаҿы, аквадрат аҿы, агьежь аҿы, овал аҿы, акәакьҭарацәа уб.иҵ.).

Аҭахрақәа: иаарԥшу асахьаркыра-ԥшра змоу акомпозициа атема ахцәажәара. Акомпозициа астильтә ӡбара агәҭакы ақәшәара. Атема аидкылашьа. Акомпозициатә орнамент аиҿартәышьа акомпозициа азакәан хадақәа инарықәыршәаны (ахаҿсахьа, астиль, аритм, аԥштәқәа аԥыжәара уб.иҵ.) акомпозициа агәҭакы Аграфикатәи иблахкыгоу аарԥшреи. Аџьоуҳар анагӡараан асахьаркыратә материалқәа рымазаара аҩаӡара. 

Абӷьыц ашәагаа-0,5. Аматериал: ақьаад, акарандашь, акалам, атуш, аӡшәыга, гәашьа, атемпера (иалхны).

Адкыларатә ԥышәарақәа рҿы абитуриентцәа ирыӡбо ауснагӡатәқәа:

Асахьа:

1. Аидкылара

2.Аконструктивтә шьақәгылашьа

3. Аизышәарақәа

4. Ашьаҭатә ӡбара

5. Аусура ахаҭабзиара

Аҿыханҵа:

1. Аидкылара

2. Аргылара

3. Аԥштәқәа рыӡбара

4. Аколорит

5. Аусура ахаҭабзиара

Акомпозициа:

1. Асиужет

2. Аидкылара

3. Аԥштәқәа рыӡбара

4. Аколорит

5. Аусура ахаҭабзиара.

Аԥсны аҭоурых иазку апрограмма

I. Ажәытә аамҭа

Ашьҭраҟалаанӡатәи аилазаара. Аԥсабара-климаттә ҭагылазаашьақәа рзы уажәтәи Аԥсны аҵакырақәа уи уаҩԥсыс ианаандырхаз аамҭазы. Аԥхьаӡатәи аԥсаса. Ҵаҟатәи апалеолит аепоха. Ашельтәи амустиертәи культурақәа рбаҟақәа. Анхамҩеи амыругақәеи.

Ашьҭратә еилазаара. Ажәла аира. Хыхьтәи абаҟақәа апалеолита, амезолита , анеолит Аԥсны. Ауаа рынхамҩатә усураҿы аиҭакрақәа. Ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа. Ашәарыцареи аизгареи, адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи. Ипримитивтәу аҟазара аира.

Ҳаамҭазтәи ауаҩы-акроманионец итип ашьақәыргылара. Анеолит-аматриархат аизҳазыӷьара иаамҭоуп.

Ашьҭратә еилазаара аилаҳара. Аматриархат аҟынтәи аиасра апатриархат. Аенеолиттә епоха, аџьаз акультура. Аԥштәы змоу аметаллургиа аҿиара аетапқәа ԥшьба. Адольменқәеи акромлехқәеи. Аџьазтә шәышықәса аепоха иаҵанакуа аматериалтәи адоуҳатәи культура.

Аԥсуа жәлар рхылҵшьҭра. Аԥсуа-адыга гәыԥ ажәларқәеи абызшәақәеи. Мраҭашәара-кавказтәи абызшәатә гәыԥ амахәқәа. Аԥсуа-адыга бызшәа аилаҳара. Аԥсуаа-адыгааи малаазиатәи аҳаттақәеи етногенетикала реигәыцхәра иазку атеориа. Аетнонимқәа" кашка"," абешла " ажәытә ҩыратә хыҵхырҭақәа рҿы. Атопонимика адыррақәа. АԥсуаАԥсуаа рҭоурыхтә ԥсадгьыл аҿы автохтонра – Аԥсны.

Алагамҭа аихатә шәышықәса Аԥсны. Аџьазтә еизҳазыӷьара аиндустриа. Колхидатәи археологиатә культура. Аихатә металлургиа аира аҭагылазаашьа хадақәа хԥа. Анапҟазара ԥхьаҟатәи аҿиареи алкаареи. Аскифцәеи ажәытә аԥсуааи. Аԥсны аскиф маҭәақәа.

Абырзен колонизациеи Антикатәи Аԥсни. Аетникатә заатәи антикатәи аепоха аан Аԥсны аилазаара: коракс, колхи, колы. Агениохцәа аԥсуаа ржәытә абшьҭрақәа роуп. Абырзен колонзациа алагамҭа. Агреко-ҭыԥантәи аиланхарҭақәа. Диоскуриада, Ешыратәи ақалақь хәыҷы. Гиенос. Аԥсны абырзен колониақәа рыхәаахәҭра-економикатәи ркультуратәи еимадарақәа.

Ихьшәоу антикатә (римтәи-византиатәи) аамҭа Аԥсны. Ихьшәоу антикатәи Аԥсны ахәаахәҭра-економикатәи акультуратәи центр хадақәа. Себастополис. Питиунт. Ихьшәаны антикатә епоха аан Аԥсны аетнополитикатә еиҿкаарақәа. Аԥсилаа. Аԥсыла абаа хада-Тцибила (Ци-билиум). Абасгаа. АбасгаАматериалтә культура. Абасгааи Византиеи. Санигаа аԥсуаа рабдуцәа роуп. Мисимиане.

Антикатәи Аԥсны акультура. Абзазара аҷыдаратә ҟазшьеи аԥсуаа рабдуцәа ртрадициақәа. Амырҭаҭратә динхаҵарақәеи иҭышәынтәалоу ақьабзқәеи. Ажәытә бырзенцәеи, аурымқәеи, византиаа ркультуратә нырра аҵакы. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аҩыреи аҟазареи рбаҟақәа. Заатәи ақьырсианра. Пицундатәи ақьырсиантә еиҿкаара.

II.Абжьаратәи ашәышықәсақәа

Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа (VI–VIIвв.). Аира, насгьы заатәи афеодалтә еизыҟазаашьақәа рыҿиара. Ақалақьқәеи, абаақәеи, аиланхарҭа дуқәеи. Ақыҭанхамҩеи уи акультура хадақәеи. Арахәааӡара. Анапҟазаратә ҭыжьреи уи аусхк хадақәеи. Ахәаахәҭратә мҩақәеи адәныҟатәи адунеии аекономикатә еимадарақәеи. Аԥсуаа атәымтәылатәи ампыҵахалаҩцәа ирҿагыланы VII ашә. Иран-Византиатәи аиндаҭлара. Трахеитәи аидыслара, Аԥсилиа имҩаԥысуаз ахҭысқәа, мисимиатәи аибашьра. Иран-византиатәи аибашьра ахыркәшареи уи ахҟьаԥҟьақәеи.

Арабцәа рқәылареи Анаҟәаԥиатәи аибашьреи. Аԥсны аҟны VII – VIII ашә.Леон I, «Аԥсуа аҳцәа Рдиван». Лев Исавр Кавказ имиссиа (701-711 шш.) Анокапиатәи абаа Мерван Дагәа ирабцәа Кавказ Ржәылара. Анаҟәаԥиатәи аибашьреи уи ахҟьаԥҟьақәеи. Арабцәа Аԥсилиа рықәлара. Ацқьа Евстафи. Аԥсны аидгылара. Аԥсуа заатәи афеодалтә жәларқәа реидкылара. Аԥсуа аҳра (VIII–Xвв.) Аҭагылазаашьақәа Аԥсуа аҳра ашьақәгылара аҭагылазаашьақәеи аамҭеи. Леон II аԥсуаа раԥхьатәи раҳ иоуп. Аԥсуа аҳра аполитикатә ҳәаақәеи аетникатә еилазаашьеи. Аԥсуа аҳреи Ҳазариеи. Аԥсны IX ашәышықәсазы. Аԥсуа ҳәынҭқарцәа мрагыларатәи рполитика. X ашәышықәсазы Аԥсуа аҳра аизҳазыӷьара. Византиеи, Ермантәылеи, Аланиеи реизыҟазаашьа.

Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны акультура (VI–Xвв.).

Ақьырсианра аофициалтә ҳәынҭқарратә динхаҵарак аҳасабала адкылара. Аԥсуа автокефалтә епархиа. Акультуреи, архитектуреи, аргылареи рбаҟа хадақәа. Византиа-аԥсуа культуратә еимадарақәа. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аахыҵи Нхыҵи Кавказ, Мрагылара Ааигәа, Урыстәыла рыжәларқәеи дареи ркультуратә еимадарақәа. Афеодалтә епоха иаҵанакуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиара. Аԥсны XI–XIII вв. «Аԥсуааи акартлиааи раҳра». Баграт III, иан Гәырандыхәт. Атерминқәа «Аԥсны», «аԥсуаа»рҵакы. Цхумтәи ахылаԥшреи Чачба-Шервашиӡеи. Баграт IV. Анаҟәаԥиатәи аиқәҳәаларҭа. Багратаа раҳраҿы аԥсуаа рроль. Аԥсуаа рыԥсҭазаареи ркультуреи. Аԥсны XIII–XV вв. Амонголцәа рқәылареи реилаҳареи «аԥсуааи акартлиааи раҳрақәа». Аԥсуа аҳрахареи Агыруеи (Сабедиано) реизыҟазаашьақәа. Аԥсны иахьаҵанакуа Генуезтәи аколониақәа. Себастополис ақалақь ароль. Ахәаахәҭреи аԥаратә еикәыршареи. Атәцәа рыҭира. Аматериалтә культура.

Абазақәа. Абазақәа рхылҵшьҭреи рхи-рыԥси урҭ ретникатә ҭоурыхтә ҟазшьарбага. Нхыҵ Кавказҟа ахҵәара аамҭеи амзызқәеи ҳәа агәаанагара ззыҟоу. Тапантеи ашьхаруеи.

XVI Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа–XVIIIвв. Ампыҵакратә ҳәынҭқарратә структура аҳрақәа (Аԥсны арегион хадақәеи аразҟқәеи). Ихадоу ауаажәларратә классқәа, афеодалтә хыцәқәан ашарақәа, анхацәа рсоциалтә категориақәа. Ақыҭанхамҩеи анапҟазареи. Атәцәа рыҭира.

XVI Аԥснытәи аҳратәра аҩныҵҟатәии адәныҟатәии аполитикатә ҭагылазаашьа – XVIII вв. Аизыҟазаашьа Гыртәыла XVI–XVII ашә.Гыртәылеи иареи 30 шықәса зхыҵуа реибашьра. Аԥсуаа аполитикатә хьыԥшымразы рықәԥара. Ахьыԥшымра аиура. Аԥсуа аҳратәра аполитикатәи аетникатәи ҳәаақәа. Чачба-Шервашиӡе идинастиа аҳра зуа аҩны. Кьалашәыртәи аҭӡы ацуфара. Егры аҳәаа ашьақәыргылара.

Аԥсуа аҳратәреи Ҭырқәтәылеи (XVI – XVIII вв.). Аҭырқәцәа рҿы Аԥсны. Аимадарақәа рышьақәыргылара. Аԥсылманра аларҵәара. Аҟәа-Кале. Аԥсуааи аҭырқәцәеи XVIII ашәышықәсазы. Жәлар рынхамҩеи ркультуреи рҭагылазаашьа. Атәтәреи амшынтә ӡырҳәреи.

Акультура абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны.          

Ихьшәоу абжьарашәышықәсазтәи аԥсуаа ретникатә хаҿра. Ақьырсианреи аԥсылманреи. Амырҭаҭра ацәынхақәа. Аҟазареи архитектуреи. Афольклор, аџьатәи ақьабзтәи ашәақәа; амузыкатә фольклори амыругақәеи; афеодалтә епоха иахылҿиаауа аҳәамҭақәа.

Аԥсуа аҳратәра Урыстәыла адлара. XVIII– XIX ашә. Аԥсны аполитикатәи аетникатәи ҳәаа алагамҭахь. XIX ашә. Аҳәынҭқарра дуқәа Кавказ аҳра ауразы рықәԥара. Қьалышьбеи Чачба (Шервашиӡе) иҩнуҵҟатәии идәныҟатәии аполитика. Иара ахьыԥшымразы имаз агәҭакы. Аҟәа аурыс десант ала агара. Аурыс – ҭырқәтәылатәи аибашьра 1806-1812 шш. Аԥсны апозициагьы. Қьалышьбеи ишьра. Асланбеи ироль ҩ-хәаԥшышьак. Сафарбеи (Гьаргь) "иҳәаратә пунктқәа".

Александр I иманифест жәабранмза 17, 1810 ш.

Жәлар рынхамҩеи рсоциалтә еизыҟазаашьақәеи XIXв актәи азбжазы. Адгьылқәаарыхра арахәааӡара аҩнытә аарыхра. Аԥсны асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҷыдарақәа. Ахәаахәҭреи ақалақьтә ԥсҭазаареи. Амшынтә дырраҭарақәа. Аџьармыкьатә еизыҟазаашьақәа рцәырҵра.

Аԥсны аполитикатә ҭагылазаашьа Урыстәыла ианадла ашьҭахь. Гьаргь ихаан аҳратә мчра аԥсыҽхара, насгьы Дмитри Чачба. Асланбеи напхгара зиҭоз 1821, 1824 шш. ақәгыларақәа. Аԥсны административтә-ҵакырадгьылтә шьақәгылашьа. Аԥсуа експедициа. Аурыс ир ашьхарыуаа ирҿагыланы ахьырхәратә експедициақәа. Ацаризм аколониалтә политика. Аурыс-кавказтәи аибашьреи Аԥсни. Амҳаџьырра раԥхьатәи ацәқәырԥақәа.

Аԥсны Ҟрымтәи аибашьра ашықәсқәа раан. Адуқәа реиндаҭлара Кавказ азы аҳәынҭқарра. Омер-ԥашьа идесант. Егрытәи аидыслара. Аҳ Михаил Чачба (Шервашиӡе) аибашьра ашықәсқәа раан ипозициеи. Аибашьра ахыркәшареи уи Аԥсны азы ахҟьаԥҟьақәеи. Парижтәи атрактат. Амҳаџьырра ацәқәырԥа ҿыц.

Аурыс-кавказтәи аибашьра ахыркәшареи Аԥсуа аҳратәра аԥыхреи. Аԥсны Ҟрымтәи аибашьра ашьҭахь. Аҩада-Мраҭашәаратәи Кавказ ашьхарыуаа аурыс-кавказтәи аибашьра ахыркәшаратә етап аан реидкылара аҽазышәара. Лондон иҟоу аԥсуа-адыга делегациа. Кавказтәи аибашьра ахыркәшара. Асаӡқәеи аублаақәеи рықәцара. Аԥсуа аҳратәра аԥыхра. Михаил Чачба-Шервашиӡе ихаҭареи аурыс-Кавказтәи аибашьра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы иполитикеи. Аурыс усбарҭа алагалара.

1866 шықәсазтәи ақәгылара. Аҭагылазаашьақәа амзызқәеи аҽыҵгеи ақәгыларақәа. Лыхнытәи аизара ԥхынгәы 26, 1866 ш.ақәгылара алагамҭеи. Ақәгылара амҩаԥысшьа, уи ахәаҽра. Аҭауад Гьаргь Шервашиӡе-Чачба. Аԥсуа ҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара аҽазышәара. Ақәгылара иалахәыз ирҿагыланы арепрессиақәа. Амассатә мҳаџьырра.

III. Аамҭа ҿыц.

Анхаҩыжәлар рреформа амҩаԥгара. Аусура Аҟәатәи ахылҵшьҭра-дгьылтә комиссиа. Абҵарамза 1, 1870 ш.Аԥсны анхаҩыжәлар рреформа Аҷыдарақәа. Уи ахҟьаԥҟьақәеи аҵаки.

1877 ш. аурыс-аҭырқәа еибашьра ахҭысқәеи 1877– 1878 шш. Аԥсны. Ақәгылара ҿыц амзызқәеи амҩаԥысшьақәеи Аԥсны, уи зырныҟәо амчқәа. Аурыс-аҭырқәа еибашьра алагара. Ҭырқәтәылатәи адесант аӡхыҵра. Аԥсны иахьаҵанакуа арратә операциақәа. Ақәгылара иалахәыз ирҿагыланы арепрессиақәа. Аԥсуаа «ахара зду уааԥсыраны» рылаҳәара. Амҳаџьырра ацәқәырԥа ҿыц. Атәым дгьыл аҿы ахҵәацәа рлахьынҵа. Кавказаа рхҵәареи зыԥсадгьыл ахь ихынҳәуази рганахьала Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи рполитика.

Ареформатә Аԥсны асоциал-економикатә ҭагылазаашьа. Акапиталисттә цәырҵреи аҿиареи (аџьармыкьатә) елементқәа ақыҭанхамҩаҿы. Абаҳчатә, ахәаахәҭратә, ааглыхратә наплакқәа. Аимадаратә мҩақәеи атранспорти. Аԥсны акапиталисттә еизыҟазаашьақәа рыҿиара аҷыдарақәа. Аетникатә револиуциа. Атәылаҿацә аколонизациеи уи аформақәеи (ақьыратә, ааглыхратә, акурорттә уб.иҵ.).

Аԥсны раԥхьатәи аурыс револиуциа ашықәсқәа раан. Аусутәии асоциал-демократиатә ҵысра XX ашәышықәса алагамҭазы. Аԥсны ареволиуциатә ҵысра 1905-1906 шш.аибашьратә гәыԥқәа Ракциақәа. Жәлар рреволиуциатә мчра ашьақәыргылара аҽазышәарақәа (Гагра, Гәдоуҭа, Самырзаҟан). 1905 –1907 шш. Аԥсны имҩаԥысуаз ареволиуциа аҷыдарақәа. Аԥсуа уааԥсыра «ахара» рхыхра.

XIX – ХХ ашә. алагамҭеи рзы Аԥсны акультура. Ацәаҳәа ҿыц Аԥсны акультуратә ҿиара Урыстәыла ианадла ашьҭахь. Ақыҭа бзазара. Ақалақьтә ԥсҭазаара. Амилаҭтә интеллигенциа рышьақәыргылара. Аԥсуа культуреи, аҭҵаарадырреи, аҵаралашареи русзуҩцәа. Аԥсуа ҩыреи асахьаркыратә литературеи раԥҵара.

Аԥсны ҩ-револиуциак рыбжьара (1907–1917гг). Ацаризм аполитика ахырхарҭа аԥсахра ("аҟамчы" аҟынтәи "априаник"ахь). Аԥсуаа реиҭарҿиара, амилаҭтә хдыррахь аҿыхара. Амилаҭтә интеллигенциа рышьақәыргылара. Аԥсны Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ашықәсқәа раан 1914-1917 шш. "Аԥсуа шәкы".

Аԥсны 1917 шықәсазы–1921гг. Жәабранмзатәи ареволиуциеи ахҳәареи аҳәынҭқар ихатәымчра. Аԥсны Аамҭалатәи аиҳабыра русбарҭақәа раԥҵара. Аԥсуааи ашьхарыуааи реидгылара: Согк-и Алада-Мрагыларатәи аидгылеи рылахәхара. Аԥсны Жәлар Рхеилак – Аԥсны фактла амчратә усбарҭа аԥҵара. Аԥсуа жәлар рполитикатә хьыԥшымреи рҳәынҭқарратә хьыԥшымра азы ақәԥара. Октиабртәи ареволиуциа ашьҭахь Аԥсны аҭагылазаашьа. Аԥсны асовет мчра ааԥын 1918 ш. Баҭымтәи аконференциа. Ашьхарыуа республика азхаҵара-аԥсуа ҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара ауп (лаҵарамза 11, 1918 шықәса рзы.). Рашәарамза 11, 1918 ш. Қырҭтәыла ар Аԥсны ампыҵахалара. Аԥсуа десант. Анс раԥхьатәи аимырпра (нанҳәамза, 1918 ш.). Анс аҩбатәи аимырпра. АНС аҿы "адемократиатә алхрақәа". Аԥсны «Автономиа». Анс акәша-мыкәша ақәԥара (жьҭаарамза, 1918 ш.). Аԥсны Аконституциа. Қырҭтәыла амилаҭтә политика иазкны. Аԥсны аҭагылазаашьа 1921 ш.

IV. Асовет аамҭа

Аԥсны Асовет мчра аиҭашьақәыргылара. Аԥҵара Аԥсны аревком жәабранмза аҽеиҩшамҭазы 1921 ш. Агәыԥқәа «Кьиараз», Ар Ҟаԥшь IX рырхәҭа рроль. Гагра, Гәдоуҭа, Афон Ҿыц Асовет мчра ашьақәыргылара. Аҟәа ақырҭуа меншевикцәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (хәажәкырамза 4, 1921 ш.). Очамчыреи Гали Асовет мчра ашьақәыргылара. Аԥсны Аревком Асовет Урыстәыла анапхгаҩы В. И. Ленин иахь ааԥхьара хәажәкырамза 10, 1921 ш. Аԥсны амчра ҿыц ашьақәыргылара аҷыдарақәа. 

Аԥсны аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара (1921–1930). Аԥсны Асовет мчра раԥхьатәи аусмҩаԥгатәқәа. Баҭымтәи Аилацәажәареи уи аӡбамҭеи. Аԥсны Асовет Социалисттә Республиканы алаҳәара. Қырҭтәыла Аревком Аԥсны ССР ахьыԥшымразы адекларациа. Асовет Қырҭтәылеи Асовет Аԥсни рыбжьара аидгылатә еиқәшаҳаҭра (ԥхынҷкәынмза 16, 1921 ш.). Аԥсны Ахеилакқәа I Реизара ду (жәабранмза, 1922 ш.). СССР аҵареи Аԥсны уи аҭыԥи. Аԥсны Аконституциа 1925, 1927 шш. Аҳәынҭқарратә мчра аусбарҭақәа. Асимволқәа: Аԥсны ССР агерб, Абираҟ. Аԥсны аконституциатә актқәеи, азакәанқәеи, акодексқәеи аусура раларгара.

Аԥсни Қырҭтәылеи реизыҟазаашьа.

Аԥсны жәлар рынхамҩа аиҭашьақәыргылара (1921– 1930гг.). Аграртә реформа. Аколлективизациеи уи Аԥсны аҷыдарақәа. Итрадициатәу, иҿыцу ақыҭанхамҩатә культурақәа. Жәлар рҵара. Аԥсуа милаҭтә школ аԥҵаразы раԥхьатәи ашьаҿақәа. Акооперативтә ҵысра. Асовнхарақәеи аколнхарақәа.

Аԥсны аҳәынҭқарратә статус алаҟәра. Аԥсны ССР автономтә республикахь аиагара. Ақырҭуа експансиа арӷәӷәареи Аԥсны ақәыӷәӷәара арӷәӷәарреи. Вкп(б) Закраиком апрезидиум аӡбамҭа ажьырныҳәамза 19, 1930 ш.Аԥсны Ахеилакқәа IV реизара ду жәабранмза, 1931 ш. Аԥсны ССР автономтә республикахь аиагаразы ахеилакқәа VI Ақырҭуа еизара Аӡбамҭақәа. Аԥсны Ақыҭуа ССР алагалара. "Дәрыԥшьтәи аизара" жәабранмза 18-26, 19 31 ш.

Аԥсны XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы. Аиндустриализациеи уи аҷыдарақәеи. Аколлективизациеи уи аҷыдарақәеи. Ааглыхра, акурортқәа, аҵара, аҭҵаарадырра. Аԥсны Аконституциа ҿыц (август 2, 1937 ш.). 30-тәи ашықәсқәа рполитикатә система. Ахаҭара акульт. Сталин итоталитартә-биурократиатә режими уи Аԥсны азы ахҟьаԥҟьақәеи. 30-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжа аполитикатә процессқәа амассатә репрессиақәа. Аԥсны аколонизациеи ахҵәара–ассимилиатортә политикеи рыцҵареи урҭ рыхҟьаԥҟьақәеи.

Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ашықәсқәа раан (1941-1945 шш.) Аибашьра алагара. Кавказ аибашьрақәа. Аԥсуа нырҵәаратә баталионқәа. Аԥсни Ԥсҳәы ақыҭеи рхыҵырҭақәа рзы аидысларақәа. Жәлар рынхамҩа арратә ҟазшьала аиҭакра. Аибашьра Ду афронтқәа рҿы Аԥсны аԥацәеи урҭ рфырхаҵарақәеи. Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аҵакы. Ахҵәаратә политика аҟны

Жәлар рынхамҩа аиҭашьақәыргылара. Ауаажәларратә ԥсҭазаара. Вк (б) Ацентртә Комитет ахь 1947 ш., Сталин иахь 1953 ш. Аԥсны аколонизациа ацҵара. Сталин ихаҭара акульт аҿаԥҽра. Аԥсуа жәлар ирԥырхагоу рзинқәа реиҭашьақәыргыларазы ауснагӡатәқәа «Хрушьчов иԥхарра»апериод аан. Акультуратә ргылара. Аҭҵаарадырра аҿиара.

Аԥсны 1960 шықәсазы–1980-тәи ашықәсқәа. Асоциал-економикатә Аԥсны аҿиара. Аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә ҵысра аетапқәа. Ақырҭуа-аԥсуа еиҿагыларақәа 1989 ш. Кавказ ашьхарыуа жәларқәа Рконфедерациақәа рышьақәыргылара. Аԥсны ауаажәларра - политикатә ԥсҭазаара 1989-1992 шш. Адекларациа «Аԥсны аҳәынҭқарратә суверенитет азы» (нанҳәамза 25, 1990 ш.) 1978 ш. Аԥснытәи АССР Аконституциа аусура Аԥыхра. Аԥсны ССР Аконституциа алагалареи 1925 ш. Аԥсны аҳәынҭқарратә символика адкылара: Агерб, Абираҟ (ԥхынгәымза 23, 1992 ш.).

Акультура Аԥсны асовет аамҭазы. Аԥсуа алитература. Жәлар рҵара. Атеатр. Амузыкатә культура. ахореографиа. Аҿыханҵатә ҟазара. Аҭҵаарадырраҿы аихьӡарақәа, аҭҵаарадырратә аԥсуаҭҵаара.

Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра (1992–1993гг.). Аԥсны ауаажәларра-политикатә ҭагылазаашьа аибашьра аламҭалазы. Аибашьра зыхҟьази алагамҭеи. Аԥсны азеиԥш мобилизациа. Жәлар рырдыԥхьалақәа. Хатәгәаԥхаралатәи аҵысрақәа. Тҟәарчал аблокада. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраҿы урыстәылатәи афактор. Цәыббрамза 3, 1992 ш. Гагра (жьҭаарамза 2), аҩада-мраҭашәаратәи Аԥсны зегьы рхақәиҭтәра (жьтарамза 6, 1992 ш.) Аԥсны аоккупациа зызуу ахәҭаҿы Аҭагылазаашьа. Мрагыларатәи афронт. Аԥсуа ҭҵаарадырреи акультуреи ргеноцид. Аԥсуа Институти Аҳәынҭқарратә архиви рбылра (октиабр 22, 1992 ш.). Лаҭатәи атрагедиа (декабр 14, 1992 ш.). Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраҿы Мраҭашәара апозициа. "Ҩынтәтәи аморали" "ҩынтәтәи астандартқәеи"рполитика агәырӷьара.

Аибашьраан Аԥснытәи Ар ржәыларатә операциа дуқәа. Ианвартәии марттәии ажәыларақәа. Ииультәи ажәылара. Тамшь адесант, Ҵаҟатәи Ешыра ақыҭан "аԥырхагатә маниовр". Аиланхарҭақәеи Аҟәа аҳра зуа аҳаракырақәеи рхақәиҭтәра. Шәачатәи аиқәшаҳаҭра (ԥхынгәымза 27, 1993 ш.) Аԥсны Аинышәара. Цәыббрамзатәи ажәылара алагара (цәыббрамза 16, 1993 ш.). Мрагыларатәи афронт аҿы аиланхарҭақәа рхақәиҭтәра. Аҟәа ахақәиҭтәра (цәыббрамза 27, 1993 ш.). Ампыҵахалаҩцәа рықәцара, аԥсуа бираҟ р. Егры (сентиабр 30, 1993 ш.). Аибашьра аихшьаалақәеи урҭ рҵаки.

Аԥсны аибашьра ашьҭахьтәи ашықәсқәа рзы (1993 – 2000 гг.) Ахҟьаԥҟьақәа аибашьрақәа. Аԥсны асоциал-економикатә ҭагылазаашьа. Аблокадеи аполитикатә ҽыԥхьакреи. Аполитикатә ҭышәныртәалара апроцесси адунеитә ҳәынҭқаррақәа рполитикеи. Урыстәылатәи афактор ари апроцесс аҿы. Ақырҭуа-аԥсуа конфликт аҭышәныртәаларазы ауснагӡатәқәа рзы арзаҳал мшаԥымза 4, 1994 ш. Аконституциа (ноиабр 26, 1994 ш.) Аԥсны Аҳәынҭқарра агимни рыдкылара. Қырҭтәыла ареваншисттә гәалаҟазаарақәа. Аҭынчреиҿкааратә мчқәа. Ареферендум, Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциала (жьҭаарамза 3, 1999 ш.) «Аԥсны Аҳәынҭқарра аҳәынҭқарратә хьыԥшымразы Акт». Арӡынба В. Г. - Аԥсны раԥхьатәи Ахада.

Аԥсны аҭоурых иазку абилеҭ аҿырԥшы

1. VIII–X ашә. рзы Аԥсуа аҳра ауааԥсыра Рполитикатә ҳәаақәеи ретникатә еилазаашьеи.

2. Аурыс-аҭырқәа еибашьреи 1877-1878 шш. аԥсуаа хыԥхьаӡара рацәала Ҭырқәтәылаҟа рахгареи.

3. Аԥсны Аибашьра ашьҭахьтәи аҿиара. Аиҿцәажәаратә процессқәа рыуадаҩрақәа.