Афилологие ажурналистикеи рфакультет

Аурыс бызшәазы апрограмма

Аурыс бызшәазы ҿырҳәалатәи аԥышәараҿы абитуриент иааирԥшыроуп: аорфографиатәи апунктуациатәи дырра, уи азы аԥҟарақәа рдырра, иара убас ҵаҟа иаагоу апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны аурыс бызшәа атеориа адырра.

I. Афонетика. Аграфика

Ашьҭыбжьқәеи анбанқәеи, урҭ реизыҟазаашьа. Аграфика. Алфавит. Анбанқәа рышьҭыбжьтә ҵакы е, ѐ, ю, я. Анбанқәа рхархәара ь и ъ, урҭ рфункциақәа.

Абжьыҟатәи ацыбжьыҟақәеи. Ацыра. Ақәыӷәӷәара. Абжьыҟьеи ақәыӷәӷәарадақәеи. Иқәыӷәӷәарадоу абжьыҟақәа рҩышьаԥҟара абжьыҟақәеи ашыр-шырҳәа рышьҭахь ц. Идагәоуп, иҵаруп, икьакьоуп, итатоу ацыбжьыҟақәа. Асалам шәҟәаҿы итатоу, икьынаау ацыбжьықәышьшьқәа раарԥшра.

Аурыс литературатә ҳәашьа анорма хадақәа.

Афонетикатә транскрипциа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа.

II. Алексика

Алексика иазку аилкаара. Ажәа аҵакы. Ажәа ишиашоу, еиҭарсшәа иҟоу аҵакы. Аҵакы рацәа змоу, ҵакык змоу ажәақәа. Аомонимқәа. Асинонимқәа. Антонимқәа .

Аурыс бызшәа ахылҵшьҭра аганахьала алексика, жәытәнатә аахыс аурыс, иаагоу ажәақәа.

Аурыс бызшәа алексика ахархәара аганахьала: азеиԥшхархәаратә ажәақәа, иажәхьоу ажәақәа (архаизмқәеи аҭоурыхҭҵаарақәеи), анеологизмқәа.

Аурыс бызшәа алексика ахархәара аусхк аганахьала: апрофессионалтә ажәақәа, адиалекттә ажәақәа. Атерминқәа. Афразеологизмқәа ирызку аилкаара.

III. Ажәа аилазаара. Ажәахырҿиаара

Аԥынгыла, адац, асуффикс, анҵәамҭа ажәа иреиҵаӡоу аҵакы змоу хәҭақәаны. Ажәахырҿиааратәи аформаҿиаратәи хәҭақәа ирызку аилкаара. Ажәа ашьаҭеи анҵәамҭеи. Анольтә нҵәамҭа.

Ажәа аҵакы змоу ахәҭақәа рҩышьаԥҟара: аԥынгылақәа, зҽеиҭазкуа абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи змоу адацқәа, асуффиксқәа, анҵәамҭақәа – еиуеиԥшым ажәаҳәа ахәҭақәа змоу ажәақәа рҿы. Ҩынтәны, зҳәара ҟамло ацыбжьықәышьшьқәа змоу ажәақәа рҩычара.

Аурыс бызшәаҿы ажәахырҿиаашьа хадақәа. Ихырҿиаау, иҭзыжьуа ашьаҭақәа реилкаара. Еиуеиԥшым ажәахыҿиаратә хархәагақәа. Ахьыӡҟақәа, аҟазшьарбақәа, ахыԥхьаӡаратә хьыӡқәа, аҟаҵарбақәа , ацынгылақәа ражәахырҿиаара.

Иуадаҩу, иуадаҩу ажәақәа, урҭ рҩышьаԥҟара.

IV. Аморфологиа

Ахьыӡҟа

Ахьыӡҟа аҵакы уи аграмматикатә ҷыдарақәеи аҳәоу аҿы асинтаксистә рольи. Еснагьтәи инаҳәы-ааҳәуа аграмматикатә ҷыдарақәа. Ахатәы хьыӡқәеи азеиԥш хьыӡҟақәеи. Аԥсы ахазаара-аԥсы ахамзаара. Ажәла (ахацәа, аҳәса, абжьаратә, азеиԥш). Ихьаҳә-хьачарадоу ахьыӡҟақәа рыжәла. Ахыԥхьаӡара. Ахьыӡҟақәа, азаҵә ма арацәа хыԥхьаӡара мацара аформа змоу. Ападеж. Ахьыӡҟақәа рыхьӡқәа реиҭакра - актәи, аҩбатәи, ахԥатәи; аҟазшьарбақәа рыхьӡқәа рҿырԥшы ала аиҭакра. Еицаку, еиҭамсуа ахьыӡҟақәа.

Ахьӡ аҟазшьарба

Аҟазшьарба ахьӡ аҵакы иара аграмматикатә ҷыдарақәеи асинтаксистә рольи. Аҟазшьарбақәа рыхьӡқәа рҵакылеи аграмматикатә ҷыдарақәеи рыла рразриадқәа: зхаҭабзиара ҳараку, азыҟашьатә, адхаларатә. Зхаҭабзиара ҳараку аҟазшьарбақәа: ихарҭәаау, икьаҿу аформа, аиҿырԥшра аҩаӡарақәа. Аиҿырԥшратә, зеиӷьыҟам аиҿырԥшратә ҩаӡарақәа рышьақәгылашьа. Аиҿырԥшра аҩаӡарақәа иаазыркьаҿу рформақәеи рграмматикатә ҷыдарақәа. Аҟазшьарбақәа рыхьӡқәа реиҭакра ахкқәа.

Ахьӡ ахыԥхьаӡаратә

Аԥхьаӡацтә хьӡы аҵаки уи аграмматикатә ҷыдарақәеи: ападеж; ахыԥхьаӡареи ажәлеи. Аԥхьаӡацатә хьыӡқәа рсинтаксистә роль. Ҵакыла аразриадқәа: ахыԥхьаӡаратә, аизгатә, аиҟәшаратә, аишьҭагыларатә. Ахыԥхьаӡаратә имариоу, еилоу. Аԥхьаӡаратә хьӡқәа реиҭакра аҷыдарақәа. Ачислительтә хьӡынҵақәа рҩышьаԥҟара.

Ахьыӡцынхәра

 Ахьыӡцынхәрақәа рҵакы. Ахьыӡцынхәрақәа рразриадқәа ҵакыла, егьырҭ ажәаҳәа ахәҭақәа реихьырԥшрала. Еиуеиԥшым аразриадқәа рхьыӡцынхәрақәа рграмматикатә ҷыдарақәеи урҭ рсинтаксистә рольи. Ахьыӡцынхәқәа реиҭакра урҭ рҩышьаԥҟара.

Аҟаҵарба

Аҟаҵарба аҵакы играмматикатә ҷыдарақәеи асинтаксистә роль. Еснагьтәи аҷыдарақәа: аиасра-аиҭамҵра, аԥшра, архынҳәра, еидҳәалара. Еиԥхьытта, ҷыдала еиԥхьытраны иҟоу аҟаҵарбақәа. Инаҳәы-ааҳәуа аҷыдарақәа: аркьынаа (аҳәамҭатә, аҭагылазаашьатә, адҵаратә), аамҭа (адырраҭаратә ркьынаҿы), ахаҿи ахыԥхьаӡареи, (аҳәаратәи адҵатәи ркьыраҿы), ажәлеи ахыԥхьаӡароуп (ацәажәаратәи аҭагылазаашьатәи ркьанаҿы). Аҟаҵарба еилкаам аформа. Ихаҿыдоу аҟаҵарбақәа. Алахәыреи арлахәыреи аҟаҵарба аформа ҷыдақәа раҳасабала, урҭ рсинтаксистә роль. Алахәырақәа рграмматикатә ҷыдарақәа. Иахьатәи, ииасхьоу аамҭа ииашоу, игәаҟуа алахәырақәа, урҭ рҵара. Ихаҭәаау, иааркьаҿны агәаҟратә лахәырақәа. Алахәырақәа рыла иҭәу реиҭакра. Арлахәырақәа рграмматикатә ҷыдарақәа. Инаӡоу, инаӡам ахкы змоу аҟаҵарбақәа рдеепричастиақәа рыҟалара. Арлахәырақәа рхархәара аҷыдарақәа.

Ацынгыла

Ацынгылақәа рҵакы рҿы рсинтаксистә роль аҳәоу ала. Ацынгылақәа разриадқәа ҵакыла. Ацырақәа реиҿырԥшра аҩаӡарақәеи урҭ рҵареи. Еилоу, хаз-хазы иҟоу, адефистә цынгылатә ҩырақәа.

Аҽыҵга

Аҽыҵга ажәаҳәа амаҵзуратә хәҭа аҳасабала. Ихырҿиаам, ихырҿиаау аҽыҵгақәа. Имариоу, еилоу аҽыҵақәа, урҭ рҩышьаԥҟара.

Аидгылара

Аидгылара ажәаҳәа амаҵзуратә хәҭа аҳасабала. Аидгылақәа аԥҵамҭатәи аҳәатәхаҵаратәи. Аԥҵамҭатәи анапаҵаҟа иҟоу аидгылақәеи ҵакыла реихшара. Имариоу, еилоу аидгылақәа, урҭ еилаҵаны, хаз-хазы рыҩра.

Аҟәырҷахақәа

Аҟәырҷаха ажәаҳәа амаҵзуратә хәҭа аҳасабала. Ахәҭаҷқәа рразриадқәа. Иҵоурам ахәҭаҷқәа не и ни; урҭ рҵакы аиԥшымзаара. Ахәҭаҷқәа хаз-хазы, дефисла рыҩра. Аҟәырҷахақәа рҩыраҿы аиԥшымзаара не и ни; ахәҭаҷқәа не аԥынгылақәеи не -; ахәҭаҷқәа ни, аидгыла ни – ни аԥынгылақәеи ни- .

Абыжьҭҟьа ажәаҳәа иҷыдоу хәҭаны. Аангыларатә дыргақәа раан абыжьҭҟьақәа.

V. Асинтаксис

Ажәеицааира. Ажәеицааирақәа реиҿартәышьа. Ажәеицааираҿы ажәақәа рҳәатәы харҵо реимадара ахкқәа: ақәыршаҳаҭра, анапхгара, адлара.

Аҳәоу асинтаксис ихадоу ак аҳасабала. Ахкқәа аҳәамҭа ахықәки (ажәабжьтә, агәазҭаҵаратә, азҵааратә) аемоциатә ԥшшәи рзы ажәалагалақәа (абжьыҭҟьатәи).

Имариоу аҳәоу. Аилазаашьала аҳәоу ахкқәа: ҩ-хәҭакны еилоу, хәҭакны еилоу. Аҳәоу алахәылацәа. Азхҳәааи азҳәеи ҩ-хәҭакны еилоу аҳәоу алахәылацәа хадақәа раҳасабала. Азхҳәааи азҳәеи реимадара аҷыдарақәа. Атиреи азҳәеи рыбжьара. Азхҳәаа аарԥшышьа. Азҳәа ахкқәеи (имариоу аҟаҵарбатә, еилоу аҟаҵарбеи, еилоу ахьӡыртә) уи аарԥшышьақәеи. Ихадам аҳәоу алахәылацәа: аҳәаақәҵақәа (еиқәшаҳаҭу, еиқәшаҳаҭым), ацҵа аҳәаақәҵа хкы аҳасабала, ахарҭәаарақәа (ишиашоу, иԥиам), аҭагылазаашьақәа (аамҭа, аҭыԥқәа, амзызқәа, ахықәкқәа, аҭагылазаашьақәа, аҟаҵашьа, ахьаҵра); урҭ раарԥшышьа.

Еилазаашьак змоу аҳәоуқәа: хымԥада-хаҭалатәи, еилкаам-хаҭатә, хаҿыда, ахьӡтә. Еилагылашьак змоу ажәалагалақәа рлахәыла хада иҳәашьа.

Аҳәоуқәа ирылаҵәаны иҟоуп, инеиҵыхым; ихарҭәаауп, ихарҭәаам.

Имариоу аҳәоу ауадаҩра. Еижәлантәу аҳәоу алахәылацәа, аҳәоу аҿы реимадара, еижәлантәым алахәылацәа рыбжьара ааҭгыларатә дыргақәа. Еизырҳау ажәақәа еижәлантәу алахәылацәа раан. Еизыркәкәо ажәақәа раан ҩ-кәаԥки атиреи.

Хазы игоу ихадам аҳәоу алахәылацәа: аҳәаақәҵақәа (аԥшьқәа убрахь иналаҵаны), ахарҭәаарақәа, аҭагылазаашьақәа; урҭ раан ааҭгыларатә дыргақәа. Ааԥхьарақәа, алагалатә ажәақәеи аԥшьқәеи, иҭаргылоу аконструкциақәа, аиҿырԥшратә еикәыршарақәа, урҭ раан аангыларатә дыргақәа .

Атәым жәаҳәа аиагашьа. Ишиашоу, иԥиам ажәаҳәа. Иԥиоу ажәаҳәаан ааҭгылара адыргақәа. Ацитата; ацитатақәа раан ааҭгыларатә дыргақәа.

Иуадаҩу аҳәоу. Иуадаҩу аҳәоу ахкқәа. Аидгылатә (еилаҟацоу, иуадаҩу), еидгылам иуадаҩу аҳәоуқәа.

Аиԥшьыгатә, аҿагыларатә, аиҟәшаратә еидгылақәа змоу еилоу аҳәоуқәеи урҭ рҿы ааҭгыларатә дыргақәеи.

Иуадаҩу аҳәоуқәа ихадоу, иацу ахәҭа, урҭ рыбжьара аимадаратә хархәагақәа (аҳәатәхаҵаратә еидгылақәеи аидгылатә ажәақәеи). Аҳәоу цылақәа рыхкқәа. Ихадоу аганахьала ацыла ахәҭа аҭыԥ.

Иуадаҩу аҳәоуқәа ацылақәак рыла: еицеижәлантәу, еицтәароу, еишьҭаргыланы ацыла хәҭақәа рҳәатәы ацныҟәара. Еилоу аҳәоуҿы ааҭгыларатә дыргақәа с акы, акык-ҩбак ацылақәа рыла.

Еидҳәалам иуадаҩу аҳәоуқәа. Еидҳәалоу иуадаҩу ажәалагала ахәҭақәа рыбжьара аҵакытә еизыҟазаашьақәа, уаҟа ааҭгыларатә дыргақәа.

Еиуеиԥшым аимадара хкқәа змоу иуадаҩу аҳәоуқәа (аидгылатәи аԥҵамҭатәи аҳәатәхаҵаратәи), урҭ рҿы ааҭгыларатә дыргақәа.

Атексти уи ахәҭақәеи ирызку аилкаара. Атекст аҷыдара хадақәа.

Ажәаҳәа ахкқәа: ажәабжь, ахҳәаа, ахшыҩзцара.

Ажәаҳәа астильқәа: ацәажәаратә, асахьаркыратә, аусутә.

Аурыс литературазы апрограмма

Алитературазы аԥышәараҿы иҭало иааирԥшыроуп:

– XIX – XX ашәышықәсақәа ирыҵаркуа аурыс литература ҵаҟа иарбоу аҩымҭақәа ртекстқәа рдырра.

- алитературатә рҿиамҭақәа рсахьаркыратә, руаҩышәара-философиатә, руаажәларратә ҵакы аилкаара

- апрограмма иаҵанакуа ашәҟәыҩҩцәа рырҿиаратә мҩа адырра

-аҭоурых-литературатә процесс азакәанеизшәара хадақәа реилкаара.

Алитература атеориала аԥышәара иахысуа иҟынтәи абарҭ аилкаарақәеи атерминқәеи рдырра аҭахуп:

- асахьаркыратә хаҿсахьа

- атрагедиатә, афырхаҵаратә, акомикатә

- алитературатә рҿиамҭа аҵаки аформеи

- атема, апроблема, автортә позициа 

- асатира, алаф, аирониа

- аперсонаж, аҟазшьа, алирикатә фырхаҵа; ажәабжьҳәаҩ, автор ихаҿсахьа

- аимак-аиҿаки асиужети, акомпозициа, аперсонажцәа рсистема

- асахьаркыратә деталь; апатреҭ, апеизаж, аинтериер 

- аиҿырԥшреи антитезеи, агиперболеи агротески, асимволи аллегориеи

- асахьаркыратә жәаҳәа; адиалоги амонологи; аметафора, аепитет

- апрозеи ажәеинраалақәеи; ихадоу ажәеинраалатә шәагаақәа, арифма, астрофа

- алитературатә рҿиамҭақәа рхылҵшьҭрақәа: аепос, алирика, адрама, урҭ ржанр хадақәа

- аромантизм, ареализм, амодернизм.

Алитературатә рҿиамҭақәа

В.А. Жуковски. «Ахәылԥаз", "Иузымҳәо", "Амшын" «Светлана»

И.А. Крылов. 5-6 ажәамаанақәа (аԥышәаҩ иалхрала)

А.С. Грибоедов. «Ахшыҩ агәырҩа».

А.С. Пушкин. «Ахақәиҭра", "Чаадаев иахь" ("Абзиабара агәыӷра, ахьӡ-аԥша ҭынч..."), "Ақыҭа", "Ицәеит ҽынлатәи алашарбага...", "Абаандаҩы", "амшын Ахь", "сара исгәалашәоит аимгеимцара ссир..", жьҭаара 19 (1825 шықәса). "Аԥааимбар", "сибратәи амаденқәа рыҵаулараҿы...", "Апоет", "Арион", " Анчар", "Қырҭтәыла ахәқәа рҿы уахынлатәи алашьцара шьҭоуп..."," Аӡынтәи ашьыжь", "сара бзиа шәызбон: абзиабара макьана, иҟалап..."," Апоет "("Апоет жәлар рыбзиабара ахә умшьан...")," Аелегиа"," Ҭагалан","сара схазы абаҟа сыргылеит инапылаҟаҵам...", "Евгени Онегин","Абҩатә ҽыуаҩ", Акаԥдан иԥҳа".

М.Иу. Лермонтов. «Амаалықь", "Аԥра", "апоет Иԥсра" «Бородино», «Аныҳәара» («Сара, Анцәа Иан, уажәы аныҳәара сыцуп...»), «Апоет» (»Ахьтәы рԥшӡарала иӷьазӷьазуеит сҟама...»), "Адума» ("Шаҟа лассы-лассы иӷроу ажәлар ирыкәыршоузеи..."), «Игәырҿыӷьгоуп, илахьеиқәҵагоуп...», «Сыԥсадгьыл», «Бахә», «Пон» ( «Амшыбжазтәи ашоураан Даӷьсҭан акаршәраҿы...»),» Схала амҩа снықәлоит...», "Аԥааимбар", «Аԥсҳа Иван Уасил-Иԥа, опричник қәыԥш, аҭуџьар хара Калашников изку ашәа», «Мцыри», «Ҳаамҭа Афырхаҵа».

Н.В. Гоголь. «Аревизор","Аԥсцәа".

А.Островски. «Адыд-мацәыс","Анабзаҭ змам".

И.А. Гончаров. «Аԥҽыхақәа».

И.С. Тургенев. «Абацәеи ахәыҷқәеи», «Муму».

Н.С. Лесков. «Армарахьтәи».

Н.А. Некрасов. «Хԥа", "Иацытәи амш асааҭ рзы фбаны..."," Ирхашҭхьоу ақыҭа"," апарад аҩналарҭа аҿаԥхьа Ахәыцрақәа"," Аихамҩа","Урыстәыла ибзианы инхаша". Ф.И. Тиутчев. «Цицерон", "Ааԥынтәи аӡқәа" «Silentium!», «О узлаууозеи, уахынлатәи аԥша?", "Сара аблақәа здыруан – о, урҭ аблақәа!..". "Сара сышәԥылеит, анкьатәи зегьы..", "Хшыҩла Урыстәыла узеилкаауам", "О, шаҟа ишьыганы бзиа иаабозеи..."

А. А. Фет. «Ацгәы ашәа аҳәоит илақәа ҵырхәны ...", "ашарԥазы лара бакәӡам ирҿыха...", "Ахәыҭхәыҭбжьы, ишәаԥырҳаԥуа аԥсыԥ лагаҩагара..", "Икаҷҷон аҵх. Амза ҭәын абаҳча...»

М.Е. Салтыков-Шьчедрин. Алакәқәа: "Аповест уи иазкуп аӡәк иеиԥш ахаҵа ҩыџьа аинралцәа иныҟәигеит"," Абнатә помешьчик"," амшә ахылаԥшырҭаҿы","аԥслымӡ Ҟәыӷа".

Л. Толстои. «Аибашьреи аҭынчреи».

Ф.М. Достоевски. «Ацәгьауреи ахьырхәреи».

Ф.М. Чехов. «Ачынуаҩ иԥсра", "Ахамелеон", " Астудент" "Аҭра иҭоу ауаҩы"," Адушечка"," Ионыч","Аца баҳча".

Горки М. «Аҭакәажә Изергиль", "аҵаҿы", "Аира ауаҩы».

И.А. Бунин. «Сан-Франциско инхо аҳ» мамзаргьы даҽа аԥышәара иахысуа иалхразы ажәабжь.

А.А. Блок. "Амра аҭашәамҭаз уареи сареи ҳаиқәшәон...", " Аԥҳәызба ауахәаматә хор аҿы ашәа лҳәон ..."," Илзымдыруа"," О, ааԥын ҵыхәаԥҵәарада, ҿацәда..."," Урыстәыла"," афырхаҵарақәа, афырхаҵара, ахьӡ-аԥша Ирызкны...", "О, хагаха сынхар сҭахуп...". Ацикл" Куликов имхаҿы","Жәаҩа".

С.А. Есенин. "Сара ақыҭа аҵыхәтәантәи поетуп...", "Асалам шәҟәы ан", "Ахьтәы қәаҵа Иаҟәнахит...", "Шагане, уара сара устәуп, Шагане..", "Ицәоуп ковыль, акаршәра акыр иаԥсоуп..."," Качалов Ила","Иеиқәышәшәам амза ҵаӷа....».

В.В. Маиаковски. «Зеиԥшыҟам хҭысуп ԥасатәи Владимир Маиаковски аԥхын адачаҿы"," О аҟьышьқәа"," Итәаз"," апоезиазы афининспектори Иареи Реицәажәара"," Татиана Иаковлева Лысалам шәҟәы","рыбжьы ахьынӡацо".

Ахматова А. "Аҷкәын еиқәара аллеиақәа дрылан...", "Илырӷәӷәан аԥарда лашьца аҵаҟа анапқәа.."," Хәылбыҽха", "сыбжьы ыҟан. Дыԥхьон игәы рҭынчны..."," адгьыл казыжьыз срыцӡам"," Приморсктәи асонет","адгьыл гәакьа","Ареквием".

Б.Л. Пастернак. «Февраль. Амарқьаф ааҭыганы аҵәыуара!", "Уара аԥша улоуп, махәҭала агьама збо...", "Гамлет", "Аӡынтәи аҵх" ("Амел, адгьыл ахьынӡанаӡааӡо амело..."), "Ашара", "Нанҳәамза", "еицырдыруа Аҟазаара ԥшӡам...","Зегьы рҿы снеир сҭахуп...".

М.И. Цветаева. «Сажәеинраалақәа рахь абас заа иҩу..." "Амыцәара! Сҩыза!", "Иацы макьана сыблақәа сырхыԥшылон...", "Аԥсадгьыл Агәхьаагара", "Уцоит, сара усеиԥшуп..."," Сара исгәаԥхоит шәара сара сакәымкәа шәахьычмазаҩу...",' Апоетцәа","ахаҳә иалху, анышәаԥшь иалху...", «Москва иазку ажәеинраалақәа». А.Толстои. «Аурыс ҟазшьа».

М.А. Булгаков. «Ала агәы", "Атурбинақәа Рымшқәа" «Аҟазеи Маргаритеи».

М.А. Шолохов. «Ауаҩы илахьынҵа».

А.Т. Твардовски. «Васили Теркин " (апоема аҟынтә ахқәа)

А.И. Солженицын. «Иван Денис-Иԥа мышкы" «Матренин иашҭа» (аԥышәаҩ иалхразы аҩымҭақәа ируакуп).

В.Г. Распутин. «Унха, иухоумыршҭын».

В.М. Шукшин. «Ихиҵәеит", "Аџьашьахәы", "Миль пардон мадам».

Аурыс бызшәеи алитературеи рзы абилеҭ аҿырԥшы

1. Н.В.Гоголь ипоема "Аԥсцәа"аҟны аҭыԥантәи ҭауади-аамсҭеи рсахьа

2. Марина Цветаева ллирикаҿы абзиабара атема

3. Еижәлантәу алахәылацәа змоу Ажәалагалақәа. Еижәлантәу алахәылацәа раан аидгылақәа.

4. Аҳәоу асинтаксистә еилыргара.

Аԥсны аҭоурых иазку апрограмма

I. Ажәытә аамҭа

Ашьҭраҟалаанӡатәи аилазаара. Аԥсабара-климаттә ҭагылазаашьақәа рзы уажәтәи Аԥсны аҵакырақәа уи уаҩԥсыс ианаандырхаз аамҭазы. Аԥхьаӡатәи аԥсаса. Ҵаҟатәи апалеолит аепоха. Ашельтәи амустиертәи культурақәа рбаҟақәа. Анхамҩеи амыругақәеи.

Ашьҭратә еилазаара. Ажәла аира. Хыхьтәи абаҟақәа апалеолита, амезолита , анеолит Аԥсны. Ауаа рынхамҩатә усураҿы аиҭакрақәа. Ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа. Ашәарыцареи аизгареи, адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи. Ипримитивтәу аҟазара аира.

Ҳаамҭазтәи ауаҩы-акроманионец итип ашьақәыргылара.

Анеолит аматриархат аизҳазыӷьара иаамҭоуп.

Ашьҭратә еилазаара аилаҳара. Аматриархат аҟынтәи аиасра апатриархат. Аенеолиттә епоха, аџьаз акультура. Аԥштәы змоу аметаллургиа аҿиара аетапқәа ԥшьба. Адольменқәеи акромлехқәеи. Аџьазтә шәышықәса аепоха иаҵанакуа аматериалтәи адоуҳатәи культура.

Аԥсуа жәлар рхылҵшьҭра. Аԥсуа-адыга гәыԥ ажәларқәеи абызшәақәеи. Мраҭашәара-кавказтәи абызшәатә гәыԥ амахәқәа. Аԥсуа-адыга бызшәа аилаҳара. Аԥсуаа-адыгааи малаазиатәи аҳаттақәеи етногенетикала реигәыцхәра иазку атеориа. Аетнонимқәа" кашка"," абешла " ажәытә ҩыратә хыҵхырҭақәа рҿы. Атопонимика адыррақәа. АԥсуаАԥсуаа рҭоурыхтә ԥсадгьыл аҿы автохтонра – Аԥсны.

Алагамҭа аихатә шәышықәса Аԥсны. Аџьазтә еизҳазыӷьара аиндустриа. Колхидатәи археологиатә культура. Аихатә металлургиа аира аҭагылазаашьа хадақәа хԥа. Анапҟазара ԥхьаҟатәи аҿиареи алкаареи. Аскифцәеи ажәытә аԥсуааи. Аԥсны аскиф маҭәақәа.

Абырзен колонизациеи Антикатәи Аԥсни. Аетникатә заатәи антикатәи аепоха аан Аԥсны аилазаара: коракс, колхи, колы. Агениохцәа аԥсуаа ржәытә абшьҭрақәа роуп. Абырзен колонзациа алагамҭа. Агреко-ҭыԥантәи аиланхарҭақәа. Диоскуриада, Ешыратәи ақалақь хәыҷы. Гиенос. Аԥсны абырзен колониақәа рыхәаахәҭра-економикатәи ркультуратәи еимадарақәа.

Ихьшәоу антикатә (римтәи-византиатәи) аамҭа Аԥсны. Ихьшәоу антикатәи Аԥсны ахәаахәҭра-економикатәи акультуратәи центр хадақәа. Себастополис. Питиунт. Ихьшәаны антикатә епоха аан Аԥсны аетнополитикатә еиҿкаарақәа. Аԥсилаа. Аԥсыла абаа хада-Тцибила (Ци-билиум). Абасгаа. АбасгаАматериалтә культура. Абасгааи Византиеи. Санигаа аԥсуаа рабдуцәа роуп. Мисимиане.

Антикатәи Аԥсны акультура. Абзазара аҷыдаратә ҟазшьеи аԥсуаа рабдуцәа ртрадициақәа. Амырҭаҭратә динхаҵарақәеи иҭышәынтәалоу ақьабзқәеи. Ажәытә бырзенцәеи, аурымқәеи, византиаа ркультуратә нырра аҵакы. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аҩыреи аҟазареи рбаҟақәа. Заатәи ақьырсианра. Пицундатәи ақьырсиантә еиҿкаара.

II.Абжьаратәи ашәышықәсақәа

Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа (VI–VIIвв.). Аира, насгьы заатәи афеодалтә еизыҟазаашьақәа рыҿиара. Ақалақьқәеи, абаақәеи, аиланхарҭа дуқәеи. Ақыҭанхамҩеи уи акультура хадақәеи. Арахәааӡара. Анапҟазаратә ҭыжьреи уи аусхк хадақәеи. Ахәаахәҭратә мҩақәеи адәныҟатәи адунеии аекономикатә еимадарақәеи. Аԥсуаа атәымтәылатәи ампыҵахалаҩцәа ирҿагыланы VII ашә. Иран-Византиатәи аиндаҭлара. Трахеитәи аидыслара, Аԥсилиа имҩаԥысуаз ахҭысқәа, мисимиатәи аибашьра. Иран-византиатәи аибашьра ахыркәшареи уи ахҟьаԥҟьақәеи.

Арабцәа рқәылареи Анаҟәаԥиатәи аибашьреи. Аԥсны аҟны VII – VIII ашә.Леон I, «Аԥсуа аҳцәа Рдиван». Лев Исавр Кавказ имиссиа (701-711 шш.) Анокапиатәи абаа Мерван Дагәа ирабцәа Кавказ Ржәылара. Анаҟәаԥиатәи аибашьреи уи ахҟьаԥҟьақәеи. Арабцәа Аԥсилиа рықәлара. Ацқьа Евстафи. Аԥсны аидгылара. Аԥсуа заатәи афеодалтә жәларқәа реидкылара. Аԥсуа аҳра (VIII–Xвв.) Аҭагылазаашьақәа Аԥсуа аҳра ашьақәгылара аҭагылазаашьақәеи аамҭеи. Леон II аԥсуаа раԥхьатәи раҳ иоуп. Аԥсуа аҳра аполитикатә ҳәаақәеи аетникатә еилазаашьеи. Аԥсуа аҳреи Ҳазариеи. Аԥсны IX ашәышықәсазы. Аԥсуа ҳәынҭқарцәа мрагыларатәи рполитика. X ашәышықәсазы Аԥсуа аҳра аизҳазыӷьара. Византиеи, Ермантәылеи, Аланиеи реизыҟазаашьа.

Заатәи абжьарашәышықәсазтәи Аԥсны акультура (VI–Xвв.).

Ақьырсианра аофициалтә ҳәынҭқарратә динхаҵарак аҳасабала адкылара. Аԥсуа автокефалтә епархиа. Акультуреи, архитектуреи, аргылареи рбаҟа хадақәа. Византиа-аԥсуа культуратә еимадарақәа. Атәыла акультуратә ԥсҭазаараҿы абырзен бызшәа аҭыԥ. Аахыҵи Нхыҵи Кавказ, Мрагылара Ааигәа, Урыстәыла рыжәларқәеи дареи ркультуратә еимадарақәа. Афеодалтә епоха иаҵанакуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиара. Аԥсны XI–XIII вв. «Аԥсуааи акартлиааи раҳра». Баграт III, иан Гәырандыхәт. Атерминқәа «Аԥсны», «аԥсуаа»рҵакы. Цхумтәи ахылаԥшреи Чачба-Шервашиӡеи. Баграт IV. Анаҟәаԥиатәи аиқәҳәаларҭа. Багратаа раҳраҿы аԥсуаа рроль. Аԥсуаа рыԥсҭазаареи ркультуреи. Аԥсны XIII–XV вв. Амонголцәа рқәылареи реилаҳареи «аԥсуааи акартлиааи раҳрақәа». Аԥсуа аҳрахареи Агыруеи (Сабедиано) реизыҟазаашьақәа. Аԥсны иахьаҵанакуа Генуезтәи аколониақәа. Себастополис ақалақь ароль. Ахәаахәҭреи аԥаратә еикәыршареи. Атәцәа рыҭира. Аматериалтә культура.

Абазақәа. Абазақәа рхылҵшьҭреи рхи-рыԥси урҭ ретникатә ҭоурыхтә ҟазшьарбага. Нхыҵ Кавказҟа ахҵәара аамҭеи амзызқәеи ҳәа агәаанагара ззыҟоу. Тапантеи ашьхаруеи.

XVI Аԥсны асоциал-економикатә еизыҟазаашьақәа–XVIIIвв. Ампыҵакратә ҳәынҭқарратә структура аҳрақәа (Аԥсны арегион хадақәеи аразҟқәеи). Ихадоу ауаажәларратә классқәа, афеодалтә хыцәқәан ашарақәа, анхацәа рсоциалтә категориақәа. Ақыҭанхамҩеи анапҟазареи. Атәцәа рыҭира.

 XVI Аԥснытәи аҳратәра аҩныҵҟатәии адәныҟатәии аполитикатә ҭагылазаашьа – XVIII вв. Аизыҟазаашьа Гыртәыла XVI–XVII ашә.Гыртәылеи иареи 30 шықәса зхыҵуа реибашьра. Аԥсуаа аполитикатә хьыԥшымразы рықәԥара. Ахьыԥшымра аиура. Аԥсуа аҳратәра аполитикатәи аетникатәи ҳәаақәа. Чачба-Шервашиӡе идинастиа аҳра зуа аҩны. Кьалашәыртәи аҭӡы ацуфара. Егры аҳәаа ашьақәыргылара.

Аԥсуа аҳратәреи Ҭырқәтәылеи (XVI – XVIII вв.). Аҭырқәцәа рҿы Аԥсны. Аимадарақәа рышьақәыргылара. Аԥсылманра аларҵәара. Аҟәа-Кале. Аԥсуааи аҭырқәцәеи XVIII ашәышықәсазы. Жәлар рынхамҩеи ркультуреи рҭагылазаашьа. Атәтәреи амшынтә ӡырҳәреи.

Акультура абжьарашәышықәсазтәи  Аԥсны. Ихьшәоу абжьарашәышықәсазтәи аԥсуаа ретникатә хаҿра. Ақьырсианреи аԥсылманреи. Амырҭаҭра ацәынхақәа. Аҟазареи архитектуреи. Афольклор, аџьатәи ақьабзтәи ашәақәа; амузыкатә фольклори амыругақәеи; аҳәамҭақәа.